Skip to main content

Full text of "De avieni hexametrorum re metrica"

See other formats


87' 

A9.W 









•rr> 



it <x_ 



THE UNIVERSITY 

OF ILLINOIS 

LIBRARY 

87/ 
Rd.Yr 



DLISSI03 



DE AVIENI HEXAMETRORVM 
RE METRICA 



DISSERTATIO INAVGVRALIS 

QVAM 

CONSENSV ET AVCTORITATE 

AMPLISSIMI PHILOSOPHORVM ORDINIS 

IN 

VNIVERSITATE FRIDERICIA GVILELMIA RHENANA 

AD 

SVMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES 

RITE 1MPETRANDOS 

SCRIPSIT 

ERNEST^S REVTER 

BONNENSIS 



PROMOTVS DIE XXIX MENSIS IVLII ANNI MCMIX 



BONNAE 

TYPIS CAROLI GEORGI TYPOGRAPHI ACADEMICI 
MCMIX 



DE DISSERTATIONE PROBANDA AD ORDINEM RETTVLIT 

FR. MARX 



4<r 



y 






FRIDERICO MARX 



552425 



PROOEMIVM. 



Apuleio mortuo scriptores Romarri virtute ingenua et 
ingenio feraci praediti non iam exorti sunt; quorum in locum 
paulatim scriptores christiani successerunt. atque res sanctae, 
ut primum prosa oratione disserebantur, ita quarto iam saeculo 
versibus defendi atque describi coeptae sunt. illa enim aetate 
carmina quaedam minora componebantur, quae sine auctorum 
nominibusad nos pervenerunt; quae inscribuntur: laudesDomini 1 ), 
de Sodoma et, quod eiusdera est auctoris, de Iona 2 ) 7 versus 
scripti ad senatorem quendam ex Christiana religione ad ido- 
lorum servitutem conversum 3 ), contra Nicomachum, quod dicitur, 
sive contra paganos 4 ), nec non quinque libri adversus Marci- 
onem 5 ) confecti. circa annum 330 C. Vettius Aquilinus Iu- 
vencus Hispaniensis quattuor libros evangeliorum^) metro heroico 
composuit ? medio fere saeculo Hilarius Pictaviensis et Ambro- 
sius Mediolanensis carmina lyrica confecerunt, Damasus papa 
epigrammata 7 ) composuit a Philocalo in sepulcris christianorum 
venuste exarata. deinde sub annum fere 400 Aurelius Pru~ 
dentiusClemens 8 ) carminibus suis poesin christianam ad summam 
perfectionem perduxit. 

Illa aetate, qua litterae christianae tantopere effloruerunt, 



1) ed. W. Brandes, Uber das fruhchristliche Gedicht „Laudes 
Domini", Braunschweig 1887. 

2) ed. Peiper, in C. S. E. L. XXIII p. 212, 221, qui p. XXVII illa 
carmina saeculo quinto attribuit. 

3) ed. Peiper ibid. p. 227. 

4) ed. Baehrens, in P. L. M. III p. 287. 

5) ed. Oehler, in edit. Tertulliani II p. 781. 

6) ed. C. Marold, Lipsiae 1886. 

7) ed. Max. Ihm, Lipsiae 1895. 

8) ed. Alb. Dressel, Lipsiae 1860. 



— 6 — 

prisca species litterarum Romanarum plane iacebat. Publilius 
Optatianus Porfyrius 1 ) carminibus ineptissimis, quae figurata 
appellantur, Constantinum imperatorem celebravit. grammatici 
vero ? qui poetas veteres magno cum studio in scholis tractabant, 
eo contenti erant, ut res metricas et grammaticas vastis atque 
aridis artibus disponerent atque enarrarent. quae cum ita 
essent, posteriore in parte quarti saeculi Romae quidam viri 
nobilium generum extiterunt, qui cum prisca religione priscas 
litteras restituere et a christianorum impetu defendere cona- 
rentur, Symmachos dico, et Nicomachos, Servium, Macrobium, 
alios. eadem studia secuti poetae quidam valde operam 
dederunt, ut veterum poetarum auctoritatem atque artem resti- 
tuerent. horam in numero sunt Rufius Festus Avienus 2 ), Sym- 
phosius 3 ), Avianus 4 ) ; Rutilius Namatianus 5 ); summam vero 
elegantiam Claudius Claudianus 6 ) adeptus est. 

Sed hi viri, etsi veterem illam gloriam restituere non 
potuerunt, tamen de litteris bene meriti sunt. nam poetae 
quinti saeculi, qui plerique sunt christiani, fructum ex illorum 
studiis ceperunt. praecipue in Gallia magnus numerus poetarum 
extitit, quorum clarissimus est Ausonius 7 ), qui quamvis fuerit 
christianus, priscarum litterarum studiosissimus erat. huius 
discipulus, Taulinum 8 ) dico, qui Burdigalae natus postea epi- 
scopus Nolanus factus est, artem suam plane ad res sanctas 
celebrandas contulit. 

Avienus 9 ), qui Volsiniis in oppido Etrusco natus veteri 
religioni deditus erat, multos honores adeptus Romae cum suis 
magna auctoritate floruit. tria carmina eius didactica ad nos 



1) ed. Luc. Miiller, Lipsiae 1877. 

2) ed. Alfr. Holder, ad Aeni Pontem 1887, quam editionem 
in carminum numeris (II Aratea, III descriptio orbis, IV de ora 
maritima) et in versibus afferendis secutus sum. 

3) ed. Baehrens, in P. L. M. IV p. 364. 

4) ed. Baehrens, in P. L. M. V p. 35. 

5) ed. Baehrens ibid. p. 4. 

6) ed. Koch, Lipsiae 1893. 

7) ed. Peiper ? Lipsiae 1886. 

8) ed. Hartel, in C. S. E. L. XXIX; XXX. 

9) de eius genere, vita, carminibus cf. Fr. Marx, in Pauly- 
Wiss. E. E. II p. 2386—91, 



- 1 ~ 

pervenerunt, quibus Arati phaenomena et prognostica 1 ), Dio- 
nysii librum cui inscribitur jzeQirjyrjoig rrjg oixovjuevrjg 2 ), auctoris 
alicuius ignoti descriptionem orae maritimae in latinam linguam 
transtulit. quanta vero gratia haec carmina apud antiquos 
floruerint, inde intellegitur, quod Cicero 3 ), Germanicus 4 ), 
Gordianus imperator eadem Arati carmina, Priscianus 5 ) Dionysii 
librum in sermonem latinum verterunt. praeterea Avienus de- 
scriptionem Ponti, quae in librum de ora maritima compositum 
iniuncta erat, ex Sallustio petivit 6 ). Vergilii etiam fabulas 
et totum Livium eum iambis scripsisse Servius (in Aen. X 272; 
388) affirmat. 

Quod cum videamus Avienum nihil nisi aliorum libros 
esse secutum, non credemus eum poetam fecundi ingenii fuisse. 
nempe id tantum sibi proposuit, ut priscorum poetarum libros 
in novam formam redactos nova quadam auctoritate servaret 
atque augeret. deinde vero in veterum poetarum rebus descri- 
bendis eorundem elegantiam artis metricae et prosodiacae 
restituere conatus est, quae novis licentiis poetarum christi- 
anorum cesserat. itaque si cognoscere nobis in animo est, 
quomodo Avienus de litteris illius aetatis meritus sit, quaerendum 
erit, quantopere ars eius a veterum poetarum arte pendeat, 
quae ratio inter eum et aequales intercedat, quibus rebus 
recentioribus poetis praestiterit has quaestiones aggressus 
Avieni artem metricam versus hexametri describere nec non 
cum ceterorum poetarum arte comparare conatus sum. 

De nonnullorum poetarum illius aevi re metrica a viris 
doctis iam antehac actum est. scripserunt de eadem quaestione: 

Manitius, Zu Juveucus und Prudentius, in Mus. Rhen. 
XLV p. 485, (de Damas prosodiia,) ibid. p. 316. 

Franciscus Krenkel, de Aurelii Prudentii Clementis re 
metrica, Rudolstadii 1884 (Krenkel) 7 ). 



1) ed. E. Maass, Berol. 1893. 

2) ed. E. Miiller, in G. G. M. II p. f02. 

3) ed. Baehrens, in P. L. M. I p. 3. 

4) ed. Baehreus ibid. p. 148. 

5) ed. Baehrens ibid. V p. 275. 6) cf. Av. IV 32. 
7) uncis inclusa signa, quae adhibebo, adscripsi. 



Nicolaus Daigl, Avienus. Studien iiber seine Sprache, 
seine Metrik und sein Verhaltnis zu Vergil, diss. Monac. 
Erlangenis 1903 *) (Daigl). 

Theobaldus Raehse, de re metrica Ausonii, Rostochii 
1868 (Raehse). 

Adalbertus Huemer, de Pontii Meropii Paulini re metrica, 
Vindob. et Lips. 1903 (Huemer). 

Felix Ramorino, Errori di prosodia nelle opere letterarie 
dei bassi tempi, in Memorie della reale accad. di Torino, 
Serie II tom. XLIII (1893) p. 169 (Ramorino). 

praeterea complurium poetarum editiones indice metrico 
instructae sunt. 

In universum de hexametri legibus egerunt: 

Lucianus Mttller, d. r. m., Petrop. et Lips. (1861) 1894 
(Miiller). 

Theodorus Birt, ad historiam hexametri latini symbola, 
Bonnae 1876 (Birt). 

Guilelmus Meyer, Zur Gesch. des griech. und lat. Hexa- 
meters, in Sitzgsb. der Bayr. Ak. 1884 p. 979— 1089 (Meyer). 

idem, Uber die weibl. Caesur des klass. lat. Hexameters 
und iiber lat. Caesuren uberhaupt, ibid. 1889 p. 228. 

Isidorus Hilberg, Vorlaufige Mitteilungen ttber die Tek- 
tonik des lat. Hexam., in Verhandlungen der 39. Phil.-Vers. 
in Zurich 1887, Lips. 1888 p. 232 (Hilberg). 

Franciscus Sylla, qua ratione poetae vet. Rom. in hexa- 
metro sensus interstitium collocaverint, Vratislav. 1906 (Sylla). 
De Avieno egerunt: 

Kosten, de Avieno Dionysii interprete, Bonnae 11 
(Kosten). 



1) In hoc libello primurn de Avieni re grammatica et de voca- 
bulis ab eo adhibitis quaeritur (p. 6—21). deinde satis multi loci 
colliguntur, quos ille a Vergilio et Ovidio mutuatus est (p. 21—27); 
sed loci gravissimi negleguntur velut versus II 194, 398, 407, 675, 
1107, 1159, 1485, 1664, 1669, 1828, III 1393 (cf. huius diss. p. 35, 18, 
78, 35, 75, 13 sq., 47; versus II 1159 et 1664 secundum Verg. ge. 
I 370, versus II 398 et 1828 secundum Verg. ge. II 517 formati sunt). 
singulas quaestiones metricas et prosodiacas aggressus (p. 27 sqq.) 
Daigl vix unam ad finem perduxit. quae Avieni propria sit natura, 
quomodo a ceteris poetis differat, non discimus. 



— 9 - 

Paulus de Winterfeld, de Rufi Festi Avieni metaphrasi 
Arateorum recensenda et emendanda, Berol. 1895 (Winterfeld, 

diss.). 

idem, Beitrage zur Quellen- und Textkritik der Wetter- 
zeichen Aviens, Berol. 1896 (W. Beitr.). 

Quae commentationes praeterea mihi usui erant, sin- 
gulas suo quoque loco commemorabo. 



De prosodia. 



Caput I. De o littera finali correpta. 

De grammaticorum praeceptis. 

Littera o, quae est finalis nominativi singularis substan- 
tivorum, primae pcrsonae verbornrn, imperativi, quoruudam 
adverbiorum, ablativi gerundii, iam Catulli aetate paulatim 
corripi coepta, inde ab altero p. Chr. n. saeculo ab omnibus 
correpta habetur 1 ). etiam grammatici latini eam corripi docent 
paucis tantum eorum locis exceptis, qui ex prioribus fontibus 
fluxerunt. 

Producitur vero in commentatione de ultimis syllabis 
inscripta (G. L. IV p. 219), quae M. Valerio Probo attribuitur, 
p. 220, 18; 223,19; 239,27; 252,19 et a Diomede (G. L. I 
p. 299) p. 432, 13; 492, 30; 493, 17. 

Ceteri grammatici nec non auctor commentationis de 
ultimis syllabis et Diomedes reliquis locis o litteram ubique 
correptam esse, necessitate tantum nonnumquam produci volunt 
auctor commentationis de ult. syllabis p. 220, 32; 236, 6: 237, 10 
257, 12; Marius Plotius Sacerdos, de catholicis (G. L. IV p. 3) 
quae commcntatio falso Probi dicitur 2 ), p. 5, 30; 32,8; 9,31 
de institutis artis grammaticae, de metris (G. L. VI p. 427) 



1) cf. Muller p.314-318; Bednara, in Arch. f. Lex. XIV p.332. 

2) cf. Keil, in G. L. VI p. 422. 



- 10 - 

p. 475, 22; Diomedes p. 469,21; 34; 348,36; Charisius (G. 
L. I p. 7) p. 63,8; 16,20; Marius Victorinus (G. L. VI p. 3) 
p. 28, 8; Victorinus (G. L. VI; ars grammatica p. 187, de metris 
et de hexametro p. 206) p. 193,6; 207, 12; 208, 11; auctor 
commentationis de finalibus metrorum (G. L. VI p. 229), quae 
non recte Maximo Victorino attribuitur, p. 231, 6; 236, 20; 
Servius (G. L. IV; in Donatum p. 405, de finalibus p. 449, 
de centum metris p. 456) p. 437, 23; 451, 27; 460, 31; 462,21; 
464,24; in Aen. IV 413; VI 104; Sergius (G. L. IV p. 475) 
p. 481,5; Pompeius (G. L. V p. 95) p. 118, 5; 232, 16; Phocas 
(G. L. V p. 410) p. 413, 8; Dositheus (G. L. VII p. 376) 
p. 378, 8; Maximus Victorinus (G. L. VI p. 216) p. 225, 4; 
Censorinus qui dicitur (G. L. VI p. 607) p. 611, 5; 15; auctor 
fragmentorum Bobiensium (G. L. VI p. 620) p. 625, 8. 

De Avieni consuetudine 

Avienus consuetudinem illius aetatis secutus o litteram 
finalem ubique corripuit. substantiva cretica vel quae in 
creticum dcsinunt, ter in quarto, deciens in quinto pede 
leguntur: II 10 concretio, 31 discretio, 1430 inlisia\ 30, 85, 
1302 inclinatio, 192 impressio, 250 metatio, 262 contagio 
in, 300 discretio, 868 miseratio, 1390 indignatio, III 397 
insinuatio. talia vocabula medio versui iambico minus con- 
veniunt; quare in carmine IV syllaba ancipiti in versu exeunte 
ponuntur: 74 intimatio, 324 munitio, 202 inclinatio est, 397 
insinuatio est. ■ 

Vocabula iambica quinque, spondiaca sex inveniuntur: 
II 140, 201 draco, quod vocabulum in versu 201 in elisione 
positum est, II 395, 964, 1046 leo; 157,538 ordo, 380 Iuno, 
853 cardo, 1752 caligo inhibet, III 954 virgo. in carmine 
IV occurrunt: 117, 383 Himil l co, 412 HimiPco, 230, 237, 
388 cali l go, 519 Tarraco oppidum. 

Vocabula anapaestica ultima correpta in versu collo- 
canda poetis illius aetatis difficultates afferunt. tale vocabulum 
Avienus octiens in elisione aut ante verbum est posuit: II 5 
statio hic, 362, III 71, 115, 446, 1063, 1359 regio est, 502 
regio insurgentibus. vocabulum regio etiam in quarto carmine 
quinquiens legitur, his quidem in sedibus versus: 231 regio 



— 11 - 

omhiis, 432, 622 re^gio, 484 re^gio, in versu 300 ineunte: 
regio rece 2 dit. hoc loco regio vocabulum aut anapaestice o 
littera producta, aut tribrachyce media acuta legendum est. 
sed litteram o productam statuere dubitabimus, cum videamus 
poetam in hoc vocabulo, quod praeterea ll iens occurrit, semper 
magno cum studio hanc licentiam vitavisse. alia ex parte vo- 
cabuli tribrevis mediam syllabam acuere apud Romanos plane 
inauditum est. tamen Avienus hanc licentiam sibi sumpsit 1 ) 
in versibus ineuntibus 368 agere, 553 populus, 606 capita, 
104 acereve norunt 2 ), 628 Ligures, 701 Salyes 3 ). in versu 
313 exeunte traditum est: per stadia modo, Muller (p. 172) 
scribere vult: per stadia ammodum, quia quintam thesin 4 ) sol- 
vere non liceat. invenitur tamen in versibus exeuntibus 182 
Cepresicum, 335 tenue fretum, quorum illum Mtiller nomine 
proprio excusari vult, in hoc vocabulum tenue iure positionis 
anapaestum fieri. tamen non solum vocalem finalem correptam 
ante mutam et liquidam consonantes Avienum numquam pro- 
duxisse, sed ne in medio quidem vocabulo syllabam brevem 
ante tenuem et liquidam positam producere solitum esse, p. 34 
videbimus 5 ). itaque mihi persuaderi non potest, illud tenue 
anapaestum explere, sed illum poetam credo, qui in primo 
pede vocabulorum tribrevium mediam acuere ausus est, ean- 
dem licentiam etiam in quinto pede facile adhibere potuisse. 
eodem modo in versu 313 per stadia modo recte traditum est. 
neque iam dubito, quin in versu 300 ineunte vocabuli regio 
ultima corripienda, media acuenda sit 6 ). 

1) cf. Fr. Marx, in Pauly-Wiss. E. E. II p. 2389. 

2) ita Nonius, codd.: facere more?n. 

3) talium enim nominum nominativum pluralem, qui in es 
syllabam desinit, Avienus semper ultima correpta usurpavir. cfs. 
velim versus IV 302, 464, 485, 550, II 112, 604, 793, 1806, 111 574, 
595, 658, 704, 712, 1366. 

4) thesin dico pedis partem accentu elatam, arsin voce remissa 
pronuntiatam. 

5) neque putabimus exemplum Catulli huic versui subesse, 
qui scribit (IV 18): 

et inde tot per impotentia freta 
erum tulisse. 

6) cf. Auson. eph. 184 veniat, Prudent. perist. X 675 genera 
(versibus ineuutibus). 



— 12 — 

Antequam de versu II 1669 agere instituo, ostendam 

etiam in verbis et adverbiis o litteram finalem corripi. legitur 

enim II 2 linquo love et, 424 esto memor, III 1046 cordi dato. 

Semel tantum o littera in arsi produci videtur (II 1320); 

legimus enim (II 1314—1322): 

quid nunc nascentis suspectat navita ponto 
1315 agmina prima Padi caelo tum fervere aperto 
vicinasque faces rutili manet Orionis? 
curricula ut solers vero mox indice discat 
certa tenebrarum possitque fideliter astro 
explorare notos et tuto carbasa ponto. 
1320 credOj ni desit magnorum congrua cura, 

prompta via est ipso cognoscere talia eemper 

praeceptore Jove e. q. s. 

sed id quod legitur (1319): ut possit tuto carbasa ponto 

prorsus nihil est. desideratur enim aliquis infinitivus, qui 

simili modo atque infinitivus explorare pendeat a possit voca- 

bulo. in versu sequente legimus credo o littera in arsi pro- 

ducta, id quod illa aetate cum apud ceteros poetas tum apud 

Avienum poetam diligentissimum plane inauditum est 1 ). acce- 

dit quod sententia sequens prompta via est per se stat, ita 

ut illud credo abundet. itaque credere scribendum est ? qui 

infinitivus sententiam antecedentem perficiat. re vera ita in 

libro archetypo codicis Ambrosiani legebatur, in quo extat 

crede ante lacunam. praeterea quantopere Avienus distinctio- 

nem post primum pedem spondiacum positam abominatus, 

quanto studio sententiam post primum dactylum finitam secta- 

tussit, p.58 videbimus, — deinde editores versibus 1317 — 1319 

responsum contineri voluerunt, quod ad interrogationem ante- 

cedentem pertineat. sed haec sententia coniunctione ut in- 

stituta non habet unde pendeat. aliter vero esse distinguen- 

dum ; ex Arati versibus discimus, qui scribit (728): 

fjdf] xal Iloxajjiov Jiqdnrjv akog ei-aviovoav 

xajU7ii]v iv xafiagq) neXdyei ouhpaiTO xe vavrtjg 

730 amov Iri °QQLOJva /ueva)v y el' oT jzoftt ofj/ua 

7] vvxrog jueTQO)v fjk jiXoov ayyeiXetev' 

jidvTrj yaQ rd ye noXXd fteol avdQeoot Xeyovoiv. 

1) cf. p. 16. 



- 13 - 

itaque Avieni versus hoc modo scribendi et distinguendi 
erunt : 

quid? nunc nascentis suspectat navita ponto 
1315 agmina prima Padi caelo tum fervere aperto 
vicinasque faces rutili manet Orionis 7 
curricula ut solers vero mox indice discat 
certa tenebrarum possitque fideliter astro 
explorare notos et tuto carbasa ponto 
1320 credere. ni desit magnorum congrua cura 1 ), 
prompta via est ipso cognoscere talia semper 
praeceptore Jove e. q. s. 
cf. etiam versus 1377 — 1381 horum simillimos: 

hoc petat ut fontem, unde et duxit tempora lunae 
navita, quo longum facili rate curreret aequor, 
et quo ruris amans telluri farra parenti 
1380 crederet ; ingenti petat haec indagine semper 
seu qui vela salo, seu qui dat semina terrae 2 ). 
Adverbium ergo 9 ie! s in elisione aut versu exeunte poni- 
tur, quinquiens ultima correpta usurpatur (III 263, 299, 358, 
1176, IV 24). qua mensura ultima syllaba adverbii porro 
utatur, omnibus locis, quamquam 26 iens oecurrit, in ambiguo 
relinquitur. ablativus gerundii bis ante vocalem productam 
eliditur (II 1072, IV 167). 

Restat ille versus II 1669 

saevus Riphaeis aquilo crepitabit ab oris. 
ita legitur in edit. princ. ; cod. Ambr. tradit trepidabit. cum 
Avienus o litteram omnibus ceteris locis corripuerit, quaeritur 
num hoc loco satis valida causa licentiae reperiatur. difficultas 
vero vocabuli anapaestici ultima correpta in versu collocandi, 
quam poeta alibi tam diligenter superavit, ne hoc quidem loco 
veniam praebet. neque umquam Avienus ut aequales sibi per- 
misit, ut sola thesis vi syllabam correptam produceret; nam 
de illis versibus II 266 et 407 quid sit putandum, p. 18 vide- 



1) Grotius adnotat: Heilenismus , pro cura congrua rebus 
magnis. 

2) ita hos versus scribit Winterfeld (diss. p. 23 sq.); in codi- 
cibus deest petat (1377); editores scribunt: hic est fons, unde et 
deduxit et: quom (1378 et 1379). 



14 



bimus. neque ullo modo arbitrari licet, vi consonantium tenuis 
et liquidae, a quibus sequens vocabulum incipit, syllabam 
ultimam vocabuli aquilo produci 1 ). itaque aut versum corrup- 
tum esse putabimus, aut Avienum solo exemplo Vergilii adduc- 
tum, cuius versum ge. III 196 imitatus est, regulam illius 
aetatis migrasse. ille enim scribit: 

qualis hyperboreis aquilo cum densus ab oris 
incubuit 2 ). 
Litteram o finalem nominum graecorum Avienus semper 
produxit hac in re cum aequalibus et grammaticis consentiens 3 ): 
II 254 Callisto rutilet, 580 Celeno Taygeteque, 765 Argo 
rutilanij 1250 Argo quod, 

De ceterorum poetarum consuetudine. 
Apud plerosque poetas vocabula spondiaca et imprimis 
cretica ultima correpta praecipue in quinto, multo rarius in 
primo et quarto pede leguntur. ita vocabulum creticum in- 
venitur : 



apud 



in pede 
2 4 



Porfyrium 

Iuvencum . 

auctorem laudum Doraini 

„ carm. de Sodoma et de Iona 
„ „ adversus Marcionem 

Prudentiura 

Avienum 

Symphosium 

auctorem carm. de figuris , 

Ausonium 

Paulinum Nol. . • . ... 

Petr. (I) ..... . 

Pell 



liens 



4iens 



7iens 
2 „ 



2iens 
80 „ 

i „ 

27 „ 
10 „ 

4 ., 

4 „ 

26 „ 

saop. quam 17 

8ien^ 

6 „ 



1) cf. p. 37 et 11. 

2) Paulinus Nol., qui in carmine sapphico (XVII 201) eundem 
Vergilii versum imitatus est, eodem modo quo Avienus pro hyper- 
boreis oris scripsit Riphaeis oris: 

quaque Riphaeis Boreas in oris 
adligat densis fluvios pruinis, 
hic gelu mentes rigidas superno 
igne resolvis. 

3) cf. Muller p. 417 sq. ; Prob. de ult. syll. p. 223, 21; cathol. 
quae Probi falso dicuntur, p. 5, 31 ; 9, 33; 3?, 8; Serv. de final. p. 452, 2 



- 15 - 

quorum numerorura ratio inde explicatur, quod vocabulum 
dactylicum suum in quinto pede locum habet, primo et quarto 
pedi minus convenit, ab altero et tertio pede hexametri cae- 
surae necessitate prorsus excluditur. 

Poetae illius aetatis, etsi omnes o litteram correptam 
habebant, non raro eam vi thesis produxerunt. 

Vocabulum anapaesticum produxerunt Porfyrius bis (III 
3, X 27), Damasus quater (XVIII 5, XLVIII 4, LXII 1, 5), 
auctor carminis LXVII Damaso attributi semel (1), auctor 
carminis ad quendam senatorem semel (22), adversus Marcionem 
semel (IV 20), Prudentius 41 iens , Avienus semel (II 1669), 
Claudianus (I, III, V, X, XXI, XXII, XXIV, XXVIII, 
XXXIII, XXXIV, XXXV, XXXVI, LIII) 12 iens , Symphosius 
ter (40, 264, 255 *), auctor carminis de figuris quater (25, 37, 
80, 139), Ausonius semel (prof. praef. 2), Paulinus Nol. 8 iens , 
qui praeterea quater coniunctionem ideo produxit 2 ), Orientius 
(I) bis (49, 347). 

Vocabulum iambicum produxerunt: Porfyrius semel 
(XIX 13), auctor prioris praefationis carminis Iuvenci semel 
(7) s ), Damasus semel (XXXIII 13), auctor carminis adv. Mar- 
cionem 20 iens (16 iens homo), Prudentius 21 iens , Claudianus (in 
carminibus supra indicatis) ter (V 253, XXII 460, XXIV 358), 
Avianus semel (I 13 rogo, codd.: rogas), auctor carminis de 
figuris semel (180), Ausonius bis (Caes. mon. 35 Nero proprii, 
techn. X 20 (versu exeunte) homo Cres), Paulinus Nol. ll iens , 
qui praeterea particulam citro bis produxit 2 ), Orientius (I) 
semel (299 homo fletus). 

Vocem spondiacam produxerunt auctor laudum Domini 
(27 iungendo, quem versum spurium esse Brandes (p. 17) 
contendit), auctor carminis adv. Marcionem 6 iens , qui praeterea 
semel vocabulum creticum in spondiacum contraxit (I 108 
falsa resurrectio, mortis devictio falsa), 



1) resono positus (o in altera thesi). versus 255 — 257 desunt 
in cod. y; num Symphosius ita scripserit, valde dubito. cf. p. 20 an. 5, 

2) cf. Huemer p. 8. 

3) Iuvencus ipse thesis vi o litteram nusquam producit; atque 
hoc argumentum illis adiungere licet, quibus nisus Marold (p. VII sq.) 
ostendit, hanc praefationem spuriam esse. 



- 16 - 

Prudentius ll iens , Claudianus (in carminibus supra indicatis) 
7 iens (XXI 81, XXIV 206, XXXV 362, 367, XXXVI 106, 
304,432), auctor carminis de figuris noviens (15, 22, 61, 87, 
90, 122, 144, 174, 176), Paulinus Nol. 6 iens , Orientius (I) 
semel (553 pellendo glacialis). 

Omnibus his in versibus o littera vi alterius aut tertiae aut 
quartae thesis producitur; solus auctor carminis adv. Marcionem 
eandem litteram semel in quinta thesi (V 131), auctor carm. de 
figuris bis in quinta (90, 174), semel in sexta (139), Ausonius 
semel in sexta (techn. X 20) thesi posuit. perraro tantum o 
littera in arsi producitur. invenitur vero ablativus gerundii 
ultima producta in quarto pede positus ter apud Iuvencum 
(I 20, III 201, IV 487), qui hunc ablativum septiens in quinto 
trochaeo collocavit neque umquam thesis vi o litteram produ- 
xit, semel apud Ausonium (ecl. V 3), semel apud auctorem 
carminis de martyrio Maccabaeorum (107). adverbium ergo 
ultima producta in primo pede bis apud auctorem carminis 
adversus Marcionem (l 189, II 127), bis apud Ausonium (par. 
XXVI 7, prof. XXV 7) occurrit, vocabulum virgo apud auc- 
torem adv. Marcionem (I 45) eundem pedem, vocabulum 
rependo in carmine Ps.-Damasiano LXXVI a (2) quartum 
pedem explet. quod Symphosius ^dverbia ultro et raro pro- 
ducere solet (96, 145, 243, 309), non huc pertinet. 

Iam priusquam summam huius quaestionis facimus, de 
syllaba brevi thesis vi producta oportet quaeramus. 



Caput II. De brevi syllaba thesis vi producta. 

De grammaticorum praeceptis. 

Notum est nonnullos poetarum sola thesis vi syllabam fina- 
lem producere ausos esse. cuius licentiae pauca tantum exempla 
afferam : 

Verg. A. IV 64 pectoribus inhians spirantia consu- 

lit exta, 
XII 422 quippe dolor, omnis stetit imo volnere 

sanguis, 
ge. I 4 sit pecori, apibus quanta experientia parcis, 



— 17 — 

Prud. in Sym. I 477 plena pueUarum patribus erga- 

stula saevi, 
II 204 en, ego gigneyidi dominus ac restituendi, 
527 difficilis operis fuit immensique laboris^ 
Claiid. XXII 396 nunc aquilo, cunctis ditescant liorrea 

ventis, 
Orient. \ \AQ ad iuga panda boves cogis, ad mulctra 

capellas, 
in gen. 68 vesper ; puniceos spargit Aurora capillos, 
de mart. Macc. 159 natus et attonita mente con- 
fundere coepit. 
atque uberrime Vergilius hac licentia usus est, Horatius, 
Tibullus, Ovidius plane fere ea abstinuerunt. recentiorum poe- 
tarum alii Vergilium, alii Ovidium secuti sunt 1 ). etiam gram- 
matici, quorum praecepta Vergilii arte nitnntur, hanc rem ob- 
servaverunt; sed vi thesis plane neglecta docuerunt, omnes 
syllabas finales breves, quae in unam consonantem desinant, 
communes esse i. e. et produci et corripi posse, prout necessi- 
tas postulet (Prob. de ult. syll. p. 257, 8—11; Charis. p. 13, 4; 
15,29—16,4; Diom. p. 429, 19—27; Mar. Vict. p. 27, 11-13; 
30, 4 sq.; Victorin. p. 197, 19—22; Don. p. 369, 8 sq.; Serv. in 
Don. p.424, 21— 28; in Aen. III 91 ; 464; Serg. p. 479, 6— 14; 
auctor de final. metr. (qui falsoMaximus Victorinus dicitur) p. 230, 
14-17; Dosith. p. 387, 5—10; Mall. Theod. p. 587, 12-17). 
tamen talis syllaba saepius producta Servio non placet, qui 
scribit in Aen. V 467: ^dixitque vacat que metri causa, et 
maluit perissologiam facere, quam uti communi syllaba, quae 
frequens vitiosa est e. q. s." sirailiter Mall. Theod. p. 587, 15. 
semel Vergilius syllabam finalem produxit, quae in vocalem 
brevem exit (Aen. III 464), quem versum nonnulli grammatici 
notant (Serv. in Don. p. 424, 24-28; Serg. p. 479, 10-14). 
sed minime talis syllaba producta placuit; scribit enim Servius 
ad illum versum Vergilii: „gravia a finalitatis ratione produ- 
citur, sed satis aspere: nam in nullam desinit consonantem 
e. q. s. a hinc iam apparet grammaticos, qui syllabam con- 
sonanti tantum littera terminatam communem habebant, o litte- 



1) cf. Miiller p. 391 sqq. 



- 18 — 

ram finalem non secundum harum syllabarum rationem produ- 
cere voluisse. sed ut omnes o litteram brevem habent, ita 
veteres eam produxisse notant. itaque alii banc litteram pro- 
priam quandam speciem syllabarum communium habent (Charis. 
p. 16, 5—27; Mar. Vict. p. 28, 8—29,4), alii nesciunt, utrum 
eam syllabis communibus, an positione productis inserant (Prob. 
de ult. syll. p. 257, 12—14-, Charis. p. 13, 6—10; Mar. Vict. 
p. 30, 6-8). 

De Avieni consuetudine. 

Hiatus in toto Avieno prorsus non occurrit; sed A. Brey- 
sig (Hermae XI p, 252) tres versus notat, in quibus syllaha 
anceps inveniatur : II 407, 982, 1430, et ipse in quarto versu 
II 266 ex coniectura talem syllabam proponit. 

Versus 1430 in editionibus veteribus (ed. Buhle Lips. 1801) 
legitur : 

saepe superna furor illisos fulguris ignes. 
sed traditum est: saepe superne furens inlisio, id quod idem 
Breysig et Holder in textum receperunt. 
981 .. . hic canis artus 

conditur extremus, hic e. q. s. 
iam Morel recte scripsit extremos, quem postea Breysig et 
Holder secuti sunt. 
II 406 namgue tuas aures inplebit fabula solers 

Cretaei pecoris. haec lac memoratur alumno 

infudisse Jovi capra, nutrix dicta tonantis. 
ed. pr. : Crcetei pecoris, cod. Vind.: Cr&e ipse coris, cod. 
Ambr. : Crete ipse choris; Aldus: haec, libri: hic. itaque suo 
iure aliquis de vocabulis dubitare potest, rectene sint restituta. 
tamen mihi quidem recte se habere videntur. nam huic quoque 
versui Vergilii exemplum subest, qui scripsit (ecl. III 6): 

et sucus pecori et lac subducitur agnis. 
Restant versus II 265 sqq. qui leguntur in editione 
principe : 

. . . micat ignea late 

dextera flammam humeri flammam movet insta 

inter utrumque femur. 
cod. Vind. : . . . flamma tumeri e. q. s. (tu tertia manu in- 
iunctum), cod, Ambr.: . . . flama tamen flamam movet instar 



19 



(ante flamam lacuna hiat). aliquid excidisse apparet. Breysig 
(1. c), quem Holcler secutus est, scripsit: 

. . . micat ignea Jate 

dextera, flammantur umeri, flammam movet instar 

inter utrumque femur. 
illud instar, quod ex codice deterrimo recepit, significare 
audacissime voluit imago (i. e. Arcadis). praeterea vitium 
metricum in versum intulit, syllabam dico ancipitem, quale in 
toto Avieno prorsus non invenitur, illo quidem versu (II 407) 
excepto, qui venia non caret. talem coniecturam nullo modo 
probabimus. C. Robert (in ed. Eratosthenis catast. rell. Berol. 
1878 p. 80) proposuit: 

dextera, flammam umeri, flammam movet ulna, sed 
infra 

inter utrumque femur, qua e. q. s. 
recte scripsit infra meliores libros secutus, qui insta praebent. 
Winterfeld (diss. p. 12, cf. p. 9 sqq.) enim ostendit, saepius in 
codice Vindobonensi s et f litteras mutatas esse 1 ). num cetera 
Robert recte restituerit dubito. nani minus apte illud umeri 
verbo plurali eget, minus etiam synalipha placet illam in sedem 
versus admissa: flammam umeri. 

De ceteris poetis. 
Thesis vi producitur: 



apud 


syllal 

conso- 
nan- 
tem 


}a bre^ 

vocalei 
consoi 

com- 
plures 


fis qua 
n posita 
lantes 

singu- 

las 


e desii 
m ante 

que 


lit in 

litte- 
ram 

o 2 ) 


Verg-ilium 

Porfyrium 

Iuvencurn 4 ) 


34iens 
4 

8 


Oiens 

4 

5 


liens3) 

5 

1 


Oitns 

1 




3iens 




1) II 36 ed. pr. : defit, Vind.: desit; 183 ed. pr.: insaturate, 
Vind.: infaturate\ 346 ed. pr. : succum, Vind. : fucu\ 736 ed. \)r:fuci, 
Vind.: suci\ cf. etiam 862, 1618, 1633. 

2) haec accurate perscripta sunt p. 15 sq. 

3) Vergilius praeterea I7 ie,l s particulam que produxit. 

4) praef. 25, 27, I 26, 301, 768, II 261 (poteris undam), 666, 
IV 179; I 112 (consulere scripto), III 248 (quinque plebis), IV 53 
(aspicite scribas), 225 (ipse sponsus) , 584 (vera praesagia); 667 
(latrones hinc inde duo ; sed caeca furentis, noimulli codd.: duos). 



— 20 — 



Thesis vi producitur : 



apud 



syllaba brevis quae desinit in 



conso- 
nan- 
tem 


vocalei 
consoi 

com- 
plures 


ti posita 
lantes 

singu- 
las 


m ant-e 
que 


Oiens 


liens 


Oiens 


Oiens 








l 1 ) 





1 


1 


9 





1 


1 


1 


5 


1 





5 







1 








20 


12 


25 





1 


1 


5 


1 


20 2 ) 


52 3 ) 


5 


4 


1 











2 4 ) 





% 






l 5 ) 











3 6) 














l 7 ) 
































4 


3 


3 


2 


2 


2 








3 


4 


1 





24 


1 


8 


5 



litte- 

ram 

o 



auctorem praefat. spur, in Iuv. 

„ laudum Domini .... 

„ carm. de Sod. et de Tona 

Damasum 

Ps.-Damasum 

auctorem carm. ad quend. sen. . 

„ „ adv. Marc. . . 

„ „ contra pag. . . 

Prudentium 

Avienum 

Claudianum (in carminibus p. 15 

indicatis) 

Symphosium 

Avianum 

auctorem carm. de ponder. . . 

„ „ de figuris . . . 

Rutilium 

Ausonium 8 ) 

Paulinum Nol. 9 ) 

Orientium 10 ) 

auctorem carm. in genesin, de 

mart. Macc, de evang. . ♦ 



liens 

1 


5 
2 
1 

29 


79 

1 

22 

3 

1 


14 



3 
31 

4 ii) 



1) 97 nostra (nom. plur. neutr.) paterentur. 

2) illa syllaba brevis 18iens i n s Htteram, bis in aliam conso- 
nantem desinit. 

3) sequuntur plures consonantes, quarum prima est s 39iens ? 
quae sunt muta et liquida 13*ens. 

4) XXI 157 Armenius; hic (cf. Muller p. 406), 238 dederis. acie. 

5) 256 genitor est. versus non bene traditus est; cf. p. 15 an. 1. 

6) syllabae breves productae in pentametro extant (XI 6, XXV 
4, 16). 

7) 17 trid dragmam. 

8) praef. I 35, par. VIII 17, epist. VIII 35, XXII 46; techn. 
X7, dom. III 4, ecl. XI 1 ; praef. I 35, techn. VIII 8, Caes. mon. 24; 
epist. XIX 22, epigr. XXIII 2. 

9) XIX 190, XXVI 338; XV 81, XXVII 508. 

10) I 149, 192, 218; 31, 118, 502, II 254; 308 nisi quam (cf. Or, 



— 21 — 

Primura observatur multos poetas cum grammaticis in 
brevibus finalibus producendis non consentire. hi enim eas 
tantum syllabas, quae in consonantem exeunt, communes 
habent. quam rationem secuti Avienus, Claudianus, Sympho- 
sius, Avianus, auctor carm. de fig\, Rutilius syllabam, quae in 
vocalem desinit, productam prorsus non admiserunt, sed etiam 
syllabam, consonanti terminatam aut nusquam aut rarissime 
tantum produxerunt. omnes ceteri poetae, qui sunt christiani, 
neque syllabam consonanti neque vocali terminatam producere 
dubitabant. maximas licentias Porfyrius, auctor carm. adv. 
Marcionem, Prudentius, alii sibi sumpserunt; minus sibi Iuven- 
cus et poetae Galli Ausonius, Paulinus indulserunt. 

Deinde ex tabula videmus, poetas ut grammaticos in o 
littera producenda non eandem rationem secutos esse quam 
ih ceteris syllabis brevibus produeendis. luvencus enim sylla- 
bam brevem producere non dubitavit, o litteram nusquam 
produxit. res contraria observatur apud Paulinum Nol., prae- 
cipue apud Claudianum, apud Symphosium, auctorem carminis 
de figuris. quos omnes poetas putabimus veterum poetarum 
auctoritate nixos o litteram produxisse. pauci tantum omnino 
non eara productam admiserunt: luvencus, Rutilius, auctores 
quorundam carminum minorum; huc quoque Avienus referri 
potest. 



Caput III. De erroribus prosodiaeis. 
De Avieni erroribus. 
Rarissime tantum Avienus in quantitatibus syllabarum 
erravit. vocabuli latrare primam syllabam natura esse pro- 
ductam apparet ex versu Plauti (mil. 681) obldtratricem 1 ). 
hanc syllabam Avienus semper corripuit: II 283 cura latran- 
tis Anubis, quo versu Avienus Vergilium imitatus est, qui 
recte scripsit (Aen. VIII 698): monstra et latrator Anubis, 
Av. III 48, 578 circumlatrat aestuSj versibus ineuntibus IV 



ed. Ellis p. 260 ind. rei metr., cf. etiam Or. ed. Ludovicus Bellanger, 
Parisiis-Tolosae 1903 p. 160 sqq. 

11) primus tantum liber in quaestionem vocatus est. 

1) cf. Mliiler p. 384. 



— 22 — 

159 circumlatratque. 391 circumlatrator 1 ). — dubitari potest, 
quomodo luvencus, qui in versu IV 535 (circumlatrantibus) 
hanc syllabaui recte produxit, scandere voluerit versum IV 14 

post Sadduccaei hinc inde latratibus urgent. 
si enini ante vocabulum hinc hiatum statuimus, prima syllaba 
vocabuli latratibus corripitur, si syllabam brevem de quartae 
thesis vi efferre volumus, recte se habet. semel vero simili in 
versu hiatus invenitur, in quo nomen proprium antecedit, h 
consonans sequitur (I 26): 

nomine Iohannem hunc tu vocitare memento. 
hiatur etiam in versibus I 272, IV 427. sed numquam syllaba 
brevis, quae in vocalem exit, thesis vi producitur, nisi com- 
plures consonantes sequuntur, excepta vocabuli duo ultima 
producta 2 ). neque vitium in vocabulis hinc inde latere inde 
apparet, quod eadem vocabula quattuor aliis locis inveniuntur, 
ita quidem, ut inde trochaeum expleat (I 321, III 133, 493, 
IV 667). itaque persuasum habeo Iuvencum hoc loco primam 
syllabam vocabuli latratibus corripuisse. 

Quasi, nisi, ego vocabula, quae poetae antiqui scaenici 
iambica mensura interdum usurpabant, poetae dactylici anti- 
quitus sicuti quia particulam corripuerunt 3 ). horum etiam con- 
suetudinem grammatici semper fere secuti sunt: Prob. de ult. 
syll. p. 248, 13; 252, 8; Diom. p. 416, 9; Mar. Vict. p. 28, 
24; 128, 29; Serv. de final. p. 454, 18; 25; in Aen. VI 104; 
auctor de final. metrorum p. 237, 15; 238, 20; auctor fgtorum. 
Bob. p. 626, 31; Cledon. p. 130, 12. legitur tamen in Probi 
quae dicitur commentatione de ult. syll. (p. 232, 15): „primae 
personae ego duabus brevibus constat, ut (A. VII 452) en ego 
victa situ, et (A. VI 72) hic ego namque tuas s. aliquando 
tamen ultima longa esse potest secundum naturam o litterae 
vocalis, quae frequenter in ultimo quidem produci quam corripi 
potest." huc quoque referendum esse puto id, quod legitur p. 
236, 7 et quod Charisius (p. 35, 23) et Phocas (p. 414 ; 2) 
de vocabuli duo ultima producta dicunt. 



1) cf. p. 36, 

2) cf. p. 19 an. 4. 

3) cf. Miiller p. 409 sqq.; Klotz, Grundz. altr. Metr. Lips. 1890 
p. 51 sq. 



— 23 - 

Poetarum scaenicorum usum nonnulli poetae recentiores 
receperunt. etiam Avienus miro modo quasi particulam semper 
produxit (II 555, 567, 1467, 1569, 1656, III 1231, IV 229, 630). 
particula nisi non oecurrit. Paulinus Nol. particulam quasi 
62 iens , nisi 15 iens corripuit, sed praeterea illam octiens (XV 
133, XVIII 149, 383, 423, XIX 638, XX 351, XXIV 656, 
XXV 169), hanc bis (^XIV 277, XXVIII 320) produxit 1 ). 
particulam nisi praeterea semel Orientius (II 308), semel Pau- 
linus Pellaeus (361) produxit. 

Ceteras particulas Avienus recte semper corripuit. pro- 
nominis ego ultimam produxisse videntur auctor epigrammatis 
Ps.-Damasiani LXXVI a (2): 

haec tibi martyr ego rependo munera laudis, 
Prudentius in versu in Sym. II 227 

unus ego elementa rego, nec mole laboris, 
Ausonius in versu praef. I 35 

cuius ego comes et quaestor et, culmen honorum. 
vocabulum duo ultima producta occurrit apud Vergiliuni (ecl. 
V 68), Iuvencum (IV 667), Prudentium (ham. 13, 122, perist. 
XI 89), qui vero plerumque hanc syllabam corripiunt. parti- 
cula quia iambum explet apud auctorem adv. Marcionem (II 
250), Ausonium (prof. VIII 7). 

In diducendis dativis pronominum cui et huic, quos 
poetae aetatis Augusti nihil nisi una syllaba pronuntiare sole- 
bant, Avienus cum aequalibus facit 2 ). in versu exeunte II 206 
legitur : et cui pingui. omnibus ceteris locis dubitari potest, 
utrum poeta dativum cui monosyllabe an pyrrichice pronuntiare 
voluerit (II 175, 217, 726, 1311). dativus huic bis duabus 
syllabis legitur: II 734 urit. huic rutilos 7 III 22 finis huic 
Gades. praeterea huic dativus in thesi pro monosyllabo ab 
editoribus ter ex coniectura in textu positus est: 

III 183 imminet huic late Pamphylia, subluit illic 
e. q. s. 
ed. pr. : hic, in cod. Ambr. huius vocabuli loco lacuna hiat, 
Schrader : huic. sed particula hic, quam iam Breysig (in Mus. 



1) cf. Huemer p. 6. 

2) cf. Miiller p. 318. 



- 24 — 

Rhen. LVI p. 568) retinere voluit, particulae illic bene 
opponitur. 

III 221 huic Asia ab laevis praecingitur Europamque 
excipit, adversusque dehinc se Thracius artat 
Bosphorus et tenui vix panditur oris hiatu. 
libri: hic, Muller (p. 314): huic. haec vero recte se non habere 
iam Kosten (p. 38 sq.) vidit. Breysig (in Mus. Rhen. LVI p. 
565) illa mutatione negleeta scribit hic, atque opinatur Avie- 
num hoc loco ex Ponti parte septcntrionali spectantem huius 
maris formam describere. sed ne ita quidem ille versus in- 
tellegitur: 

hic Asia db laevis pmecingitur Europamque excipit. 
poeta vero ex occidente veniens Pontum longe in orientem 
pertinere antea explicavit (214 — 220). deinde pergit: hic (i. e. 
hac in oriente parte Ponti) Asia ab laevis (i. e. Asiae laevum 
latus) praecingitur et Earopam excipit. significat limitem 
Asiae et Europae; atque re vera adversus hunc limitem Bos- 
phorus in Pontum intrat. itaque hic recte se habet. 

III 488 huic circa multae sola sulcant proxima gentes. 
libri: huc, Wernsdorf : hitic. intellegendum est: circa Appen- 
ninum. sed circa praepositio cum casu accusativo coniungitur. 
itaque scribendum est : hunc circa e. q. s., id quod iam Brey- 
sig (in Mus. Rhen. LV p. 572) proposuit. 

Nullus igitur versus extat, ex quo concludere liceat, 
Avienum dativos cui et huic tamquam monosyllaba scandisse. 
apud Paulinum Nol. haec vocabula et unara syllabam produc- 
tam et pyrrichium et iambum efficiunt 1 ). 

Alia vitia prosodiaca, quae illa aetate valde increbresce- 
bant ? ab Avieno plane aliena sunt. litteram a flnalem ad- 
verbiorum ultra, supra, contra, circa, iuxta, citra, interea, 
praeterea, frustra, triginta semper produxit ? produxerunt etiam 
Claudianus, auctor carminis de fig. (13, 22, 31), Rutilius (I 
334). corripuerunt hanc litteram: Iuvencus (IV 639 triginta), 
Damasus (XXIX 8 postea, XXXIII 13 octoginta, XLIII 2 
sexaginta, XLVI 7 posteaquam\ sed LVII 6 praeterea), 
auctor carminis adv. Marcionem (II 21 contra, I 6, III 143, 



1) cf. Huemer p. 6. 



- 25 - 

IV 194, V 149, 193 postea, IV 87 extra, V 50 una\ sed 
III 143 supra, IV 94 intra), auctor carminis contra pag. 
(54 contra, 67 sexaginta; sed 54 frustra), Prudentius (perist. 
I 13 frustra, V 145 contra), Ausonius (praef. IV 16 contra, 
sept. sap. 56 iuxta, Caes. tetr. 15 frustra, ecl. XVI 1, 16, 
epist. XVI 5 nonaginta; littera a producitur ecl. XXVI 14, 
18, Caes. mon. 12, epist. XIII 23, XIV 5, XV 35, epigr. 
LXXIX 8), Paulinus Nol. (XXXII 146, 238 antea, 98 postea, 
44, 116 causa; in aliis carminibus haec littera semper pro- 
ducitur, illud forsitan spurium sit x ), Paulinus Pell. (137, 186 
postea, 308 antea, 318 iuxta, 447 supra). 

Vocabula composita, quae in pes et par syllabas desinunt, 
Avienus ultima producta usurpavit {quadrupes 2 ), sonipes, par, 
dispar). quae in pes exeunt vocabula corripuit Prudentius (in 
Sym. II 817), Ausonius (griph. 39 bis) 3 ), Paulinus Nol. (XX 
387, XXIII 140, XXI 309, XXXIII 132) 4 ), Orientius (I 32) 5 ). 
quae vocabula in syllabam par exeunt, corripuerunt Pruden- 
tius (ham. 26, 775, in Sym. I 168, perist. X 565, 949), Avi- 
anus (XI 5, XVIII 10, XXIII 8), auctor carminis de ponde- 
ribus (167), Ausonius (griph. 54) 6 ). 

Vocabulum fervere Avienus exemplum Vergilii et eete- 
rorum secutus e littera et producta (III 782, IV 216) et correpta 
(II 941, 1315, III 1053) flexit; verbum fulgere e littera pro- 
ducta tantum invenitur (II 197, 1287, III 1119) 7 ). 

Vocabula composita verbi iacio (obiex, obicio, abicio, 
inicio, conicio, subicio) Avienus semper prima producta in 



1) cf. Huemer p. 4 sq. 

2) cf. p. 36 sq. 

3) produxit epist. XXV 40. 

4) cf. Huemer p. 5. 

5) pes syllabani finalem Servius (de final. p. 452, 14) et auctor 
commentationis dc finalibus metrorum (p. 233, 4) producere voluerunt, 
corripuit vero Sacerdos in commentatione de catholicis inscripta, 
ubi scribit (G L. IV p. 26, 14): „pes pedis. ex eo figurata corripiuntur 
et dis faciunt genetivo, alipes alipedis, sonipes sonipedis." 

6) simplicem formam par produxerunt auctor carm. de pond. 
(201), Ausonius (griph. 54); Paulinus Nol. et simplicem et compo- 
sitam formam produxit (cf. Huemer p. 5). 

7) de eodem usu Paulini Nol. cf. Huemer p. 6. 



— 26 - 

versu posuit *). recentiores poetae raro hanc syllabam corri- 

puerunt: Prudentius (psych. 149 abicit), Claudianus (XXXVI 

134 subicit), Paulinus Nol. (X 71 abicit) 2 ). 

Litteram i genetivi proiiominuni, quara poetae aetatis 

Augusti modo corripere modo producere 8 ), Valerius Flaccus 

semper, Lucanus numquam 4 ) corripere solebant. Avienus sem- 

per corripuit (unius, ipsius, istius, ittius, alterius). aequales 

Iuvencus, Prudentius, Paulinus Nol. ; alii eam modo corripuerunt 

modo produxerunt 5 ). 

• 

De ceterorum poetarum erroribus. 

lam cum de singulorurn quarti saeculi poetarum erroribus 
prosodiacis agendum sit, res quas iam Ramorino colligere in- 
stituit, auctas proponere mihi in animo est G ). 

Porfyrius. 

syllabae breves producuntur: VIII 15 frangere fldei 
(versu exeunte), 20 auctd (nomin. fem,) stirpe, XV 6 pro- 
pdgans, XVI 27 rdta (versu exeunte), 38 dispone sceptra, 
XXII 12 

immanest prorsum amplexu aut tot ocius onas. 

syllabae longae corripiuntur : XIV 1 1 siiplex, 25 suplices ; 
sed XXVI 23 supplex } XV 3 ndtionum. 

hiatur 13 iens post thesin (II 14, V 23, VII 11, VIII 11, 
IX 23, XIV 1, XV 13, XVI 29, XX b 2, XXII' 23, 37, XXIV 
30, XX VII 13), octiens in arsi (V 21, VI 27, IX 24, XVI 27, 
XVIII 12, 16, XXI 11, XXIII 4). 

Iu vencus. 

syllabae breves producuntur: I 335 acies levata securis^ 
cf. Matth. III 10 iam enim securis ad radicem arborum posita 
est. II 435, IV 500 Idbat (versu exeunte), III 373 ldbdt\ sed 



1) cf. Muller p. 291. 

2) cf. Huemer p. 17. 

3) cf. Bednara, libri p. 9 an. 1 citati p. 334. 

4) cf. E. Trampe, de Lucani arte metrica, Berol. 1884 p. 7. 

5) cf. Huemer p. 17, Muller p. 285. 

6) illa sane omittam, quae iam antea tractata ad o litteram 
correptam, syllabam brevem thesis vi productam, a litteram finalem 
adverbiorum correptam pertinent. 



— 27 — 

III 135 Idbdre, II 576 profanent\ sed aliis locis: profan-, III 
326 an istic, IV 528 an ego (versibus ineuntibus), III 181 
resipire, I 664 dederltis, IV 681 poterimus. 

syllabae longae corripiuntur: I 702 adoldtio (in quinto 
dactylo), 744 repens (a verbo repo derivatum), II 385 md- 
cerans, III 646, IV 391 damore\ sed II 408 clamor, IV 14 
latratibus^), 595 fdcundia, 643 ludibria 2 ); sed 650 ludibria, 
II 602, III 80 ibidem, IV 585 ploratus (acc. plur.). 

synizesis invenitur in versu II 440 alit£r gratuita in. 
hiatur bis post thesin, bis post arsin 3 ). 
Ad quendara senatorem. 
syllabae breves producuntur: 26 risus (nom. sing.) orbis, 
48 philosophum, 70 quid velis. 

spirans h consonantis munere fungi videtur in versu 33 
haec tua humilitas et humilitatis imago est. 
Laudes Domini. 
17 susciperet uniens, Areval.: susciperetque uniens, 
Morel et Fabric. : susciperet veniens. 
De Sodoma. 
153 leves (a levis derivatum), 28 spiritus (gen. sing.), 149 
. . . inque picem dat terrae adhaerere marinam, 
(P: dat terrae haerere, V: terris dat habere, L codex „inter- 
polatus u : dat terrae adherere), hiatur in versu 51 iuvendle 
habet (codd.: iuvenalis vel -les). 

De Iona. 
legimus in versibus non integre traditis: 97 (v. exeunte) 
fertur ratis et vdtes alvo, 89 provolutatam (sed cod. Paris. : 
provolute avide, Peiper: provolventem avide). 

Damasus 4 ). 
syllabae breves producuntur: I 6 prophetam, 12 mdle- 
dicum, II 17 profundum, X 15 fdcula (in quinto dactylo), 
XV 2 (v. ineunte) tumulum, XXI 4 (v. ex.) senem (Ihm : 



1) cf. p. 22. 
' 2) cf. p. 79. 

3) cf p. 22. 

4) cf. Ihmii indicem mctricum (p. 134) atque eiusdem ad sin- 
gulos versus adnotationes. 



- 28 - 

sanctum), XXVIII 3 servdre foedera, XXXIV 6 Uem (Buech.: 
idem), XL 7 profusum, XLIV 3 (v. ex.) decorans, 4 cui poena 
nulla deiecti (versus corruptus est), XLVI 11 (v. ex ) preces ! ) 7 
IL 1 sub dggere, LII 2 (v. ex.) civemque fratrem (Buech,: 
fatemur). 

syllabae longae corripiuutur: III 3 fabulas, XI 8 fide 
(hunc versuni Ihm a Dainaso abiudicat), VII 2 intemeratd (abl), 
XIV 6 sacrdmenta, XXIV 6 sancte (adv. ?), XXVII 6 trdnsiere, 
XXVIII 1 Sisinniiis ponere, XXIX 2 retulit, XL 1 retulisse, 
2 lugitbres 2 ), XLI 2 cum natis obivit, XLVI 12 sdncti 
Sdturnini *). 

Ps.-Damasiana. 

syllabae breves producuntur: LXXVI 1 iacet, 4 bis duo- 
denos, LXXVI a 2 ego rependo (in 3. et 4. pede), LXXXII 3 
(v. ex.) Damdso, LXXXV 7 (v. in.) dedit egregiam, XCIII 4 
(v. in.) cunctus ut, 8 (v. in.) misericors, XCVII 4 sit perennis. 

syllabae longae corripiuntur : LXIII 9 credtura, LXX 6 
ipso, LXXI 5 elegans, 15 gdvisa, 22 suplicet, LXXII 2 hic, 
LXXVI a 1 devotam, LXXIX 9 Gordidnus, LXXXI 2 vesana, 
XCIII 4 soli cldmaret, 6 nobiles, 7 (v. ex) ecclesiae auld, 
defendens, 9 dnnos amore, XCVI 4 cdligo, XCIX 7 siquidem. 

Adversus Marcionem. 

syllabae breves producuntur: II 69 poteritis, III 220 
poterimus, II 93 dirimat, III 129 prophetica (huius vocabuli 
prima syllaba alibi corripitur), IV 146 vocdtur, V6 deus, 135 
deum, 31 (v. in.) quisnam ergo, 69 fuit, 142 (v. in.) idem 
(neutr.) hoc, 183 capit. 

syllabae longae corripiuntur: litterae finales casus abla- 
tivi a 20 iens ? o ter, u 14 ieES ? genetivi ae semel, us bis ? dativi 
i semel, infinitivi passivi i quater, adverbiorum e ter, a 8 iens ; 
III 185 fames (nom. sing.), 153 hostes (acc. plur.), II 186 
veritds, quater nefds, IV 48 adhuc, III 97 cornu praeconia, 



1) versus 11 sq. spurios esse Ihm censet. 

2) huius vocabuli mediam syllabam Horatius (c. I 24,2; II 
1,33; III 3,61) corripuit, Vergilius (Aen. X 273) et Ovidius (met. 
II 334, IV 691, VI 485) natura produxisse videntur fcf. p. 36 et 42). 



— 29 — 

II 44 fdta, 58 cuius, IV 201 cohaerere, septiens copertus et 
similia, IV 100 docere. 

synizesis saepe adhibetur: I 108 resiirrectio, II 101 unius, 
261 regno dei, III 32 tdntos dei, V 160 illi deum, III 35 
ritae suae, 156 hostiae', 40 iens vocabula, qualia sunt dei, deo, 
suo, sud, suae, duos, sui, ea, dies, pio, arsin explent, nuni- 
quam tamen quintam arsin; III 116, V 174 coperuit, 108 ape- 
ruit (versibus exeuntibus). 

hiatur ter post thesin (I 215, V 43, 107), quater in arsi 
(III 174, 195, V 31, 142). 

Contra paganos. 

syllaba brevis producitur: 41 daret 

syllabae lougae corripiuntur: 26 (v. ex.) transdctu' sa- 
rissa est, 110 (v. in.) artibu' sed, 111 (v. ex.) dondtu 1 se- 
pulchro, 44: colldribtis, 45 profdnare; sed 82 (v. ex.) profdnos, 
52 nocendi, 85 Afrorum. 

synizesis occurrit in versu 118 deabusque. 

distrahitur in versu exeunte 57 mutdre suasit. 

Prudentius. 

syllabae breves producuntur: perist. I 3 eadem (nom. 
sing.), VI 98 celsa (nom. plur. neutr.) scdndere, ham. 105 (v. 
ex.) sua cuique iura, psych. praef. 58 noverimus, psych. 312 
delibuta, 401 Idcrimdbilis, 687 redimitos. 

syllabae longae corripiuntur: catb. I 34 socordis, ap. 126 
socordia, perist. X 810 socors, ham. 26, 775 dispdr, in Sym. 
I 168, perist. X 565 impdr, 949 dispdr, cath. II [ 167 pdsta 
cui cedit, IX 79 lugubri, ham. 322 gdneonis, perist. VI 74 
calcedmentis, ap. praef. 31 imbecillis, psych. 105 rubigo, in 
Sym. I 135 temulentus, II 45 

sic unum sectantur iter, sic inania rerum, 
per. XIII 59 fio, ham. 624 percense, perist. V 60 extorque, 
psych. 479 famis, 508 luis (nom. sing.), in Sym. II 817 qud- 
drupes. 

synizesis occurrit in versu ap. 640 forHuitis 3 . 

ll iens ante nomen Iesus in sexto pede positum consonans 
finalis vocabuli antecedentis neglegitur, velut ap/222 cogno- 
vimus lesum. 



- 30 - 

in hexametris hiatur ter post thesin (in Sym. II 109, 159, 
227), quater in arsi (ham. 698, psych, 494, 714, in Sym. II 
510); in reliquis metris sexiens hiatur (cath. XII 50, 131, 189, 
per. III 134, V 133, IX 96). 

Avienus. 
Idtrator et similia, quasi. 

Claudianus. 

Syniphosius. 

A vianus. 
XI 5, XXIII 8 dispdr, XVII 10 impdr; hiatur in cae- 
sura pentametri XLI 8. 

Rutilius. 

Carmen de ponderibus. 
167 dispdr. 

Carmen de figuris. 
28 relatio (cf. Fr. Marx ad Lucil. 1012), ll iens littera s 
finalis ante sextam thesin neglegitur, velut 13 reflectimus dicta, 
154 fit praeoccursio, 65 (v. ex.) deinde suasL 

Iam videmus poetas christianos, qui in quantitatibus syl~ 
labarum statuendis naturam ingenii secuti sunt, prosodiam 
veterem plane confundisse atque perdidisse. imprimis obser- 
vatur, eas syllabas productas, quae non accentu grammatico 
efferuntur, corripi et imminui. sunt vero primum syllabae 
finales nominum, verborum, adverbiorum (-a, -o, -u, -us, -i, 
-ae, -es, -as, -is), quae cum ab omnibus, tum ab auctore car- 
minis adversus Marcionem compositi laeduntur. deinde syllabae 
procliticae correptioni patent (Damasus: trdnsiere\ Ps.-Dama- 
sus: defendens, vesana; auctor adv. Marc: praeconia, coper- 
tus\ Prudentius: socordia). 

Sed persaepe etiam longae syllabae primitivae quae ac- 
centus vi non sunt munitae corripiuntur (Porfyr.: ndtionum) 
Iuvenc: cldmore, sed clamor, adoldtio, Idtrdtibus, fdcundia, 
ludibria; dcSod.: adhaerere\ Damas.: sacrdmenta, lugubres, 
Sdturnini', Ps.-Damas. : credtura, gdvisa, cldmdret, cdligo ; 



— 31 — 

adv. Marc. : cohaerere; contra pag.: profdndre, sed profdnos, 
Afrdrum; Prudent.: dispar, impdr, quddrupes 1 ), lugubri 9 
gdneonis, calceamentis, imbecillis, temulentus, rilbigo). breves 
syllabae primitivae, quae aceentu gTammatico praeditae sunt, 
producuntur (Porf. : fidei, rdta; Iuvenc: labat, sed labdre; 
ad quend. sen.: velis\ deSod. : leces; Damas. : fdcula, tumu- 
lum 9 seneniy item, preces; Ps.-Dam.: idcet 9 dedit, adv. Marc. : 
deus, ftdt 9 idem 9 cdpit\ contra pagv. ddret; Prudent.: cuique). 

Iam ars metrica sermonis vulgaris cursum praecipitem 
secuta plane eversa esset, nisi extitissent, qui eam restituerent 
et servarent. nam poetae illi pagani Avienus, Claudianus, Syni- 
phosius, Avianus, Rutilius diligentissimo studio nixi integri- 
tatem quandam artis prosodiacae sibi pepererunt, quae priscam 
fere artem adaequaret. hanc artem, quae in studio posita ab 
arte poetarum christianorum quarti saeculi valde differt, poetae 
christiani quinti et sexti saeculi usurpaverunt, quorum plerique 
maiorem quandam vel minorem elegantiam prae se ferunt 2 ). 

In carminibus tantum Gallorum poetarum quinti saeculi, 
qui sermoni vulgari paulo magis indulserunt, prosodia magis 
magisque dilapsa est 3 ). cuius rei vclut semina iam apud Auso- 
nium et Paulinum discipulum observantur, qui paulo plures 
Heentias sibi sumpserint. Horum poetarum errores prosodiacos 
proponere liceat. 

Ausonius. 

breves syllabae producuntur: ecl. XXIV 13 Regifugium 9 
Caes. mon. 35 mdtricida, tetr. 86 parricidae, urb. 91 versa 
Graia, epist. XXII 84 paldtia. 

syllabae longae corripiuntur: prof. VII 39 utriusque sine\ 
herede domus (ita Peiper, cotld.: utriusque domus sine herede 
tuo ; sed dom. I 1 et 9 herediolum), 

griph. 39 qui bipes et quadrupes foret et tripes, omnia 

solus, 
54 tris primus par 9 impdr habet mediumque: sed ipse 9 



1) ita etiam alii; sed simplex forma pdr, pes acuta pristinam 
quantitatem apud omnes retinebat. 

2) cf. Ramorino p. 177. 

3) cf. Ramorino p. 178 sqq. 184 sq. atque indices metricos 
poetarum in C. S. E. L. XVI et XXIII editorum. 



- 32 — 

Paulinus Nol. *) 

breves syllabae producuntur : XXXII 209 idem (neutr.), 
saepius quasl . et nisl 2 ) ; profundo et promitto prima correpta- 
et producta adhibentur; XXXI 631 poterlmus, XVI 182 ser- 
vieris, XVII 71 odervmus, 287 erimus, XIX 387 adfueritis, 
XXXII 79 sacrificiis. 

syllabae longae corripiuntur: XX 387 quadrupes, XXIII 
140 tripes, XXI 309, XXXIII 132 perpes, XXV 149, 
epist. p. 48 v. 13, p. 50 v. 62 servitus, XXXIII 45 eluta, 
XVILI 401 cdUgare, XXIV 293 suffrdgata, XXXI 618 
suffrdgiis. 

De nominibus propriis. 

Nomina propria et peregrina ut antiquitus quibusdam 
licentiis patebant 3 ), ita apud poetas cum recentiores tum cbri- 
stianos interdum nulla fere lege et scansione coercebantur 4 ). 
etiam Avienus poeta diligentissimus horum nominum quanti- 
tates persaepe laesit, id quod eo minus ei crimini dabimus, 
si consideraverimus, quantam in carminibus didacticis multi- 
tudinem nominum propriorum numeris tradere et adaptare de- 
buerit 5 ). conferas velim nomina ab Avieno in carmine III et 
a Dionysio proposita: 41, 90 Caspia: 21, 53 Kaomtjg (sed 49 
Kaomrj), 129 Pachyni: 86 Uayyvov, 569 Triphylis: 409 Tqi- 
cpvUSog, 663 Cercyra (bis): 494 Kegxvga, 679 Salamis: 507 
Zakdfjtig, 693 Abydus: 516 'Afivdog, 866 Cercetia: 682 Ksq- 
xktot, 867 Toretarum: 682 ToQhat, 908 Hyrcani: 733 c Yq- 
xavtot, 923 Chorasmi: 746 XwQaojutot, 1013 Cragus: 850 Kq&- 
yov, 1016 Corycus: 855 KcoQvxog, 1022 Pisida: 858 IJtoidecov, 
1030 Pyramus, Pinarus: 867 UvQdjuoto, UivaQoto, 1041 Com- 
magenorum: 877 Ko/u/tdyerjvov, 1070 Berytus: 911 BrjQvrov, 
1082 Apdmea, 1093 Apdmenae: 918 Ajzaaeirjg, 1208 Chdlo- 
nita: 1015 Xdloovaat, 1217 Pandionis: 1024 Uavblovibao, 
1273 C^5: 1073 A^og. 



1) cf. Huemer p. 3-12. 

2) cf. p. 23. 

3) cf. Bednara, libri p. 9 an 1. citati p. 330. 

4) cf. Muller p. 141, 434 sqq. 

5) nonnulla exempla iam Kosten (p. 12) collegit. 



— 33 - 

In versu III 303 legimus: 

. . . diros Nasamonas at inde 

aspice, quis e. q. s. 
codd.: durosque Nasamonas inde (hoc vocabulum non bene 
traditur) accipe, quis e. q. s. Schrader diros scripsit et illud 
que delevit, at Scaliger addidit, ut nominis Nasamonas men- 
sura consentiat cum Dionysio, qui scripsit (208): 

xeTvov 6' av tzsqI %cqqov igi] {MD&evra {teXav^Qa 

avdQcbv av^QYjoeiag anocp$i{iEvaw Naoajucbvcjov. 
sed duros esse retinendum iam Breysig (in Mus. Rhen. LVI 
p. 569) ostendit, neque tanta cum cura Avienum nominum pro- 
priorum mensuram servavisse iam videmus, ut ex quantitatibus 
laesis textum corruptum esse concludere liceat. itaque resti- 
tuendum erit: 

. . . durosque Nasamonas inde 

accipe, quis e. q. s. 
795 Carmanis qua se e. q. s. 
sic Schrader, codd.: Carmanidis. Dionysius 606 scribit littera 
a producta: KaQfiavidog, eodem modo Priscianus (604): Car- 
mdnida neque tamen, cum ita traditum sit, dubitabimus, quin 
Avienus neglecta quantitate scripserit: Carmdnidis, a littera 
correpta. distinctio posita post versum antecedentem delenda est. 
In versibus II 251, 1136 adiectivum Chii iambice usur- 
patur, id quod est graece XTog. etiam Plautum hoc in voca- 
bulo vocalem ante vocaiem corripuisse videmus in versibus 
Curc. 78, Poen. 699. Horatius semper et Lucretius (IV 1106 
ed. Brieger) i litteram produxerunt. in Avieni versu II 1806 
nomen Pleiadas dactylum efficit, id quod aliis locis (II 568, 
626, 704) graeca mensura (IIXrjTades) usurpatur. nomen Pyrene 
et adiectivum Pyrenaeus Avienus modo prima producta (III 
481, 883), modo correpta (III 421, IV 555, 559, 562, 565) 
in versibus posuit. ab aliis poetis haec syllaba plerumque pro- 
ducitur, interdum corripitur *), etiam adiectivi Eous primam 
syllabam Avienus ut veteres poetae modo produxit modo cor- 
ripuit. 



1) cf. Huemer p. 39. 



— 34 - 

Versus III 1181 legitur: 

hoc Interamnis nomen tenet, 
quo versu vertitur versus Dionysii 993 

rrjvde TzeQixrioveg jueoorjv jroTajucbv evejtovotv. 
sed illa inensura nominis latini lnteramnis apud Avienum 
plane inaudita est. Breysig (in Mus. Rhen. LVI p. 569) osten- 
dit scribendum esse: 

1180 .. . medio quae tellus funditur agro 

hos amnis inter, nomen tenet 7 ut situs illam 

flumine praecinctam gemino per aperta locavit. 



Caput IV. De vi consonantium mutae et liquidae. 

De grammaticorum praeceptis. 
Syllabam brevem, quae a muta et liquida consonantibus 
excipitur, grammatici latini communem habebant, atque in exem- 
plis ab eis allatis certam legem producendi aut corripiendi 
indagare non potui (Terentian. 1247 — 1257; Prob. de ult. 
syll. p. 258, 17—25; Charis. p. 13, 17-22; Diom. p. 423, 
2—6; 428, 31—429,8; Mar. Vict. p. 27, 17-21; 30, 22-26; 
Donat. p. 368, 2—5; 369, 3—5; Serv. in Aen. IX 762 (759); 
in Don. p. 424, 10—13; Serg. p. 478, 23— 26 ; auct. de final. 
p. 230, 7—10; Max. Vict. p. 216, 1—218, 2; Dosith. p. 387, 
10—388, 2; Mall. Theod. p. 587, 24— 26) 1 ). 

De Avieni consuetudine. 

Certa lex in Avieni carminibus observatur. apud hunc 
enim tenuis cum liquida coniuncta syllabam correptam, media 
cum liquida coniuncta syllabam productam efficit. 

Syllaba brevis a tenui et liquida consonantibus ex- 
cepta corripitur in vocabulis 2 ): volucr- (4 iens ), penetr- (12), 
genetr- (8), locupl- (2), ludicra (1), pharetr- (2), barathro 
(1); sacr- (18), patr- (3), patrator (1), capr- (6), capricorn- 
(12), supr- (2), lucr- (2), duplex (1), atroces (1), lacrim- (4), 



1) cf. Miiller p. 383 sqq. 

2) singuli loci ex Holderi indice facile invenientur. ex quarto 
carmine iambico ea tantuni vocabula collcgi, quibus regula laeditur. 



- 35 - 

tetricae (1), turicremas (1), Atl- (5), Trinacr- (2), Locri 
(III 513: Diou. 365 Aoxqol). 

Haec regula in nominibus propriis et peregrinis interdum 
migratur : II 66, 373, 1766 Cecropi-) versui 1766 exemplum 
Vergilii (ge. IV 177, cf. 270) subest, qui scribit: 

Cecropias innatus apes; 
(sed Av. II 1370 Cecropea)\ III SSErytkraei (cf. Dion. 38), 
524, 572 Amyclae- (cf. Dion. 377), 704 Cyclades (cf. Dion. 
526), 777 Taprobanei?) (cf. Dion. 593), 946 Macrones(?) (cf. D. 
766), 1134 Hatramis(?) (cf. D.957), 1297 Satram(?) (cf. D. 1097), 
II 604 Atlantides, III 20, 100 Atlas (in exunte versu), II 936 
pepli (vocabulum graecum in exeunte versu). legitur praeterea: 
II 194 poplite succidui qua sideris alma patescunt 
terga, 
1107 sed nixus genibus replicato lace 1 ) residens 
poplite iam superi celatur corporis artus. 
prima syllaba vocabuli poplite plerumque a poetis producitur, 
velut a Prudentio (in Sym. II 559), a Claudiano (XXXV 34), 
a Paulino Nol. (XIX 576). Lucretius (IV 933) scripsit po- 
plites prima correpta, nec non Serenum eam corripuisse Ser- 
vius affirmat, qui scribit (in Aen. IX 762): ^poples autem po 
correpta est, sicut in Sereno legitur; sed producitur positione." 
Avienus vero hanc syllabam corripere noluit, cum quosdam 
poetarum veterum versus imitari ei in animo fuerit. versus 
enim II 194 spectat Ovidii versum (met. X 457): 

. . . at illi 

poplite succiduo genua intremuere, 
II 1107 Vergilii versum (Aen. XII 926): 

. . . incidit ictus 

ingens ad terram duplicato poplite Turnus. 
praeterea legitur in Avieni versu exeunte II 496: Hippocrenen, 
ubi cod. Vindob. praebet: hippcreuen. in versus 1010 eadem 
sede legitur in cod. Ambr. hippocrenes, in Vindob. perscribi- 
tur hippucrenae. inde probatur etiam illo loco scriptorem co- 



1) Breysig et Holder coniecturam Ioannis Schrader receperunt, 
qui scripsit crure\ sed lectionem traditam recte se habere Winterfeld 
(diss. p. 18) ostendit. 



— 36 — 

dicis Vindob. Hippucrenen intellexisse. hanc vero formam 
Avienum praetulisse ideo opinor, quod ante tenuem et liqui- 
dam consonantes vocalem natura productam ponere maluit. 

Bis tantum Avienus legem sine ulla venia migravit, cum 
scriberet: 

II 530 et gemini suprema iugi vicinia mordet, 
1180 cum sacrata Chii nemora et frondentia late. 
semel puto poetam hac lege tam accurate servata deceptum 
esse; cum enim putaret, Vergilium et ceteros poetas primam 
syllabam vocabuli latrare, quae natura est producta, positione 
produxisse, eam semper falso corripuit 1 ). 

Consonans media cum liquida coniuncta syllabam 
productam efficit in vocabulis: agr- (41 iens in exeunte versu, 
bis (II 999, 1823) alia in sede), pigr- (10), flagr- (17), 
vibr- (12), nigr- (4), fragrat (1), nebrid- (3), Hadr- 
(6), Calabria (1), Bebrycia (1), Eubr- (3), Byblos (1), 
Agraei (1), Sodri (1). 

Haec tamen lex non valet in eis vocabulis, in quibus 
accentu feritur ea syllaba, quae illi syllabae antecedit, quae 
a muta et liquida consonantibus excipitur. talibus enim in 
vocabulis illa syllaba omnibus in sedibus versus corripitur, in 
sexta tantum thesi producitur. legitur enim: II 22, 1549 
tenebrarum, II 35, 844 tenebrosus, II 210 tenebras, II 996, 
1140, III 729 tenebris, II 702, III 1304 latebras, III 1313 latebris, 
II 945 concelebrat, III24 celebrantur, III 76 celebri, 111420 perd- 
grans (sed semper agr ), III 851, l\ 503 peregrina, quod vocabu- 
lum ab adverbio peregre derivatur, III 1151 impigra (sed semper 
pigr-). sed in versu exeunteoccurrit: II 1359 tenebrae, 588 tene- 
bris } III 579 tenebras. quater etiam tale vocabulum hac syllaba 
producta medio in versu legitur: II 697, 1318 tenebrarum, 
754 latebrarum, III 64 tenebrosa\ tamen his in vocabulis 
multitudo syllabarum quandam veniam praebere videtur. 

In aliis vocabulis quinquiens media consonans cum liquida 
coniuncta syllabam antecedentem non producit, semel quidem in 
nomine proprio (IV 489) Crabra^siae. bis vocabuli quadrupes 
prima syllaba corripitur (II 486, 881); Avienum vero huius 

1) cf. p. 21. 



37 - 



vocabuli ultimam syllabam natura productam habuisse, etiam 
si illis locis vocabulum sequens a consonanti littera incipit ? 
mihi quidem constat *). ita necessitate adductus poeta primam 
syllabam huius vocabuli corripuit. restant versus, quibus veniam 
satis validam indagare non possum : 

II 210 . . . stagna nigrantia Ditis 
(qui locus ad Vergilii (Aen. VI 323) exemplum factus est), 

IV 485 (v. ex.) . . . gens dgrestis et ferox. 
Iam monere liceat, Avienum nusquam syllabam finalem 
vocali brevi terminatam ante vocabulum, quod a muta et 
liquida consonantibus incipit, harum consonantium vi produxissc. 
ita neque in versu II 1669 2 ) neque in IV 335 H ) veri simile 
est, ultimas syllabas vocabulorum aquilo et tenue positione pro- 

ductas esse. 

De ceterorum poetarum consuetudine. 

Isidorus Hilberg (Beobachtungen tiber die prosodischen 
Functionen inlautender muta cum liquida bei Ovid, in Serta 
Hartel. Vindob. 1896 p. 172) et Radu I. Sbiera (Die prosod. 
Funktionen inl. muta cum liquida bei Vergil, Czernow. 1898) 
ostendere conati sunt, Ovidium et Vergilium syllabam brevem 
ante mutam et liquidam consonantes positam ratione semper 
produxisse atque non nisi necessitudine numeri aut vocabuli 
coactos correptam admisisse, exceptis vocabulis patr-, utr-, 
re- y quae semper fere corripiuntur. Sbiera etiam has regulas 
inde explicare atque derivare ausus est, quod contendit, poetas 
talibus in vocabulis accentum metricum et grammaticum con- 
sentire voluisse. 

Iam de poetarum quarti saeculi consuetudine quaeramus: 



produxit 


corri 


puit 




in 6. thesi 


aliis in sedibus versus 










Porfy rius 








1 peragr- ; 
1 rubr-, 
1 libr-, 


2 flagr-, 
1 agr-. 


3 patr-, 
5 metr-. 


1 alacr ; 
4 metr-. 
1 patr-, 


1 celebr-. 




1 pigr-, 
1 migr- ; 
7 metr-, 






1 propr-, 
1 supr-, 
1 utr-, 






2 sacr-. 






1 dupk 







1) cf. p.25. 2) cf. p. 13 sq. 3) cf. p. 11. 



38 - 



produxit 
in 6. thesi I aliis in sedibus versus 



corripuit 



10 tenebr-, 
3 latebr-, 
3 celebr-; 
1 agr-, 
1 flag-r-, 
1 rubr-; 
9 patr-, 

sacr-, 

lucr-, 

supr-, 

latro, 
1 dupl-, 
1 metr-, 
1 pepl-, 
3 lepr-, 



8 Petr-. 



1 patrem. 



1 nigra; 
1 putri. 



6 agr-, 
4 quadr-. 

2 nigr-, 

3 vibr-, 
1 pigr-, 
1 fabr-, 
1 flagr-, 
1 fragr-, 
1 febr-, 

1 migr-, 
3 ludibr-. 



luvencus 
18 Petr-, 
4 patr-, 
4 sacr-, 
4 supr-, 
3 lucr-, 
3 dupl-, 
3 latron-, 
1 mediocr-. 



4 volucr-, 
2 centipl-, 

1 decupl-; 
saepe patr-, 

m sacr-, 

2 Petr-, 

1 lucr-, 

2 utr-, 

1 latron-. 



pigr-. 



Auctor laudum Domini 

1 volucr-; 



I tenebr-, 
) celebr-, 
peragr-, 
peregr-; 
quadrigis. 



1 sacr-, 

2 propr-. 



1 tenebr-. 



Auctor carminum De Sodoma et De Iona 



1 latebras; 
1 sacr-. 



1 flagrat, 1 sacra(S.17), 4 patr-, 

1 Bebrycum. 1 sacrificant. 4 propr-, 

1 retr-, 

2 dupl-, 
1 mitr-. 

Dam asus 
4 sacr-. 4 penetr-, 

1 alacr-, 

1 genetr-; 
interd. sacr-, 

2 propr-, 
1 suprem-, 

3 lacrim. 

Auctores Ps.-Damasianorum 
1 miffravit. 



2 tenebras. 



5 sacr-, 
3 patr-, 
1 sacrilego. 



1 penetr-, 
1 volucr-; 
3 sacr-, 
1 propr-, 
1 dupl-, 
1 lacrim-. 



2 tenebr-, 

1 latebr-, 

2 celebr-, 
1 inte^r-. 



2 fiagr- 
(LXXI 10, 15), 
1 nigr- 
(LXXXIII 7). 



— 39 - 





produxit 




corr 


ipuit 


in 6. thesi 


aliis in sedibus versus 




Auctor carminis Ad quendam senatorem 




1 muliebribus. 




lpenetraveris; 
2 sacr-, 
2 propr-. 


2 tenebr-, 
1 ceiebr-. 


Auctor carminis Adversus Marcionem 


1 celebrans ; 


1 fragr-, 


2 sacr- 


4 locupl-, 


4 tenebr-, 


1 botrus 


1 flagr-. 


! (IV 161, V8), 


1 meretr-, 


2 latebr-, 


(II 231). 




2 sacrilegum 


1 penetr-, 


1 celebr-, 






(III 19, 290), 


1 tonitr-, 


1 peragr-, 






1 patrem 


1 multipl-; 


1 peregr-, 






(1161), 


37 patr-, 


2 cathedr-; 






3 petr- (III 63. 


9 propr-, 


1 libri (II 55), 






276, 292), 


2 dupl-, 


2 Abrah-. 






1 supremum 


3 supr-, 








(11 13), 


2 utr-, 








1 putrescat 


2 sacr-, 








(II 227), 


2 latron-, 








1 ecclesia 


2 vitr-, 








(III 291). 


1 lepr-, 
1 atroc-, 

1 petr-, 

2 lacrim-, 
4 eccles- 1 ). 






Auctor ca 


rminis Contra paganos 








6 sacrat- (13, 
24, 34, 46, 76, 

95), 
1 patrem (16). 


1 genetrix, 

1 meretrix; 

2 sacrat-, 
1 patriae, 
1 propr-, 

1 bifrontem, 
1 lacrimas. 








Prudentius 




8 tenebr-, 


11 quadr-, 


12 sacr-, 


10 volucr-, 


14 celebr-, 


3 latebr-, 


5 nigr-, 


9 patr-, 


4 alacr-, 


9 tenebr-, 


4 cerebr-, 


2 pigr-, 


5 tripl-, 


4 multipl-, 


3 latebr-, 


2 colubr-, 


2 flagr-, 


3 dupl-, 


1 semetra; 


2 scatebr-, 


1 onagr-, 


2 fabr-, 


2 stupr-, 


saepissime 


1 cerebr-, 


1 peragr-; 


3 probr-, 


2 supr-, 


patr-, 


9 inlecebr-, 


1 volucr-, 


1 febr-, 


1 vepr-, 


saepissime 


2 peregrin-; 


1 barathr-; 


2 ludibr-; 


1 popl-, 


sacr-, 


1 quadrigas, 



1) fortasse scriptores illius aevi scripserunt eclesia una tantum 
littera c. 



- 40 — 



in (i. thesi 



produxit 

aliis in sedibus versus 



corripuit 



10 agr-, 
2 fabr-, 
1 pigr-, 

1 nigr-, 

4 flagr-; 

5 sacr-, 

2 patr-, 

2 retr-, 

3 dupl-, 
2 vepr-. 



barathr-, 

Amycl-, 

pharetr-, 

manipl-; 

rubr-, 

vibr-, 

tigr-; 

patr-, 

Atreus, 



1 Atl- 



4 tenebros-, 
1 tenebrarum, 
1 latebros-, 
1 terebrato, 
1 celebrando, 
funebr-, 
palpebr-, 
cathedr-, 
peregrin-, 
integr-, 
muliebr-. 1 ) 

C 1 a u d i a 
rubr-, 
flagr-, 
fabr-, 
probr-, 
1 nigr-, 
1 ao-r- 



3 retr-, 5 latr- 

1 mediocr-. 3 supr-, 

2 dupl-, 
1 tripl-, 

3 putr-, 

4 retr-, 
1 petr-, 
1 pepl-, 
3 lucr-, 
1 capr-, 
1 stupr-. 

nus (XV, XXIV, XXXIII) 



Pigr-, 
tigr-. 



7 patr-, 
5 sacr-, 
1 patrare, 

1 stupr-, 

2 utr-, 

1 supr-, 

1 putr-, 

2 Atrop-, 

2 Atlant-, 

3 Trinacr-, 
2 Cyclop-, 

l Amphitrite. 



2 pharetr-, 
1 locupl-, 
4 penetr-, 

1 alacr-, 

2 volucr-, 
2 genetr-, 

1 tonitr-; 
12 patr-, 

2 arbitr-, 
6 propr-, 

2 utr-, 

1 supr-, 
1 vitr-, 

3 lacrim-. 



Sy m ph o sius 



1 tenebris. 


3 nigr-, 


1 patri (124), 


3 volucr-; 




1 migrare, 


1 cuprea(277), 


2 propr-, 




1 libris, 


1 mediocr- (9). 


1 utrimque, 




1 agricolis. 


A vianus 


3 lacrim-. 


1 tigris; 


4 pigr-, 


2 sacr- (XXIII 


6 volucr-, 


1 apri. 


1 rubris, 


6, XLII 13), 


5 genetr-, 




i agrestem. 


1 supremo 


1 ludicr-; 






(11 14), 


G propr-, 






1 lucra 


5 dupl-, 






(XXXIII 6). 


1 retr-, 

2 utr-, 

1 patrio, 

3 lacrim-. 



3 agr- (psych. 
534, ditt. 11, 
in Sym. II 
1000). 



2 latebr-, 
1 tenebr-, 
1 celebr-, 
1 inlecebr-; 
1 quadrigis. 



2 tenebr-, 
1 peragrans, 
l peregrina, 
1 latebris; 
lfabrica(248). 



1) in carminibus lyricis metris compositis vocabula, qualia sunt 
tenebrae, volucres, multo saepius medio in versu producuntur. 



41 



produxit 


corripuit 


in 6. thesi 


aliis iii sedibus versus 






Auctor carminis De ponderibus 




3 tripl-, 


2 quadr- (49, 


1 sacravere 


3 quadrupl-. 


3 quadrupl- 


1 dupl-. 


61). 


(63), 
2 dupl- (8, 23), 
1 tripl- (176), 
1 Cecropi-(37). 




(200, 204). 




A u c t o r 


c a r m i n i s D 


e f i guris 




1 flagrat. 




1 sacrum(120), 
1 metro (3). 

Auson ius 


1 indupetravi; 
1 patrem, 
1 propria, 
1 tetracolon. 


1 peregri. 


1 cathedr-, 


5 agr-, 


13 patr-, 


9 volucr-, 


32 celebr-, 


1 celebr-, 


9 vibr-, 


12 sacr-, 


5 penetr-, 


2 tenebr-, 


1 tenebr-; 


12 quadr-, 


3 dupl-, 


1 alacr-, 


2 cathedr-, 


1 feretr-; 


4 probr-, 


9 supr-, 


4 locupl-, 


4 inlecebr-, 


3 ag*r-, 


4 pigr-, 


7 tripl-, 


1 pharetr-, 


1 latebr-, 


1 hydr-, 


5 flagr-, 


4 utr-, 


1 meretr-, 


1 peregrin-; 


1 vibr-, 


2 hamadr-, 


1 lucr , 


6 multipl-, 


1 quadrup&s 


2 libr-, 


1 febru-, 


3 apric-, 


1 quinquipl-; 


(griph. 39), 


1 cedr-, 


3 ludibr-, 


1 socr , 


39 patr-, 


1 libr- 


1 glabr-; 


1 rubr-, 


1 vitr-, 


6 sacr-, 


(griph. 77), 


4 patr-, 


1 fabr-, 


1 metr-, 


3 latr-, 


2 agr- (urb. 


2 lucr-, 


1 libr-5 


1 mediocr-, 


5 supr-, 


46, epist. 


2 apr-, 


2 funebria 


1 Locr-, 


19 utr-, 


XXVII 93), 


2 sacr-, 


(ecl. XXI 4, 


1 Atrid-, 


15 dupl-, 


1 febr- (ecl. 


2 tripl-, 


XXIV 33), 


4 disciplin-, 


6 tripl-, 


XIX 6), 


2 tnetr-, 


1 celebria (ecl. 


2 tetragon-, 


4 propr-, 


interdum 


1 Atl-, 


XXIV 9), 


1 april , 


6 vitr-, 


quadrig-. 


1 stupr-, 


2 muliebre 


2 Cyprid-, 


1 apric-, 




1 arborea 


(techn. X 26, 


1 capriped-. 


1 apr-, 




trabs (techn. 


g-riph. 8), 




2 putr-, 




X 7), 


1 integratus 




1 pepl-, 




1 homo Cres 


(epist. IX 7), 




1 metr-, 




(ibid. 20). 


1 peregrini 
(techn.XIV8). 




6 lacrim-, 
4 capricorn-, 
1 Atlant-, 
1 Atrid-, 

1 April-, 

2 tetric-. 





- 42 



iu 6. thesi 



produxit 
aliis in sedibus versus 



corripuit 



tenebr-, 

latebr-, 

celebr-, 

salebr-, 

peragr-, 

Tanagr-; 

volucr-, 

calicl-, 

fcretr-; 

agr-, 

2 nigr-, 

1 fabr-; 

1 propr-, 

4 sacr-, 

4 patr-, 

1 Patras, 

2 petr-, 
1 utres, 
1 metr-. 



Pa 
2 quadr-, 
1 quadrupes, 

1 Iragr-, 
8 agr-, 

2 nigr-, 

1 pigr-, 

2 probr-, 
4 fabr-, 

1 vibr- ; 

2 tenebros- 
(XIX 16, 
XXTII 236), 

1 celebrabat 
(XIX 171), 

2 palpebr- 
(XXIII 169, 
284), 

2 integri 
(XXXI 266, 
310). 



u 1 i n u s N o 1 a 
47 sacr-, 
6 patr , 

2 Petr-, 

3 putr-, 
5 utr-, 

1 stupr-, 
I lepr-, 
1 propria, 
1 poplite, 
1 latronem, 

1 caprigenum 

2 eccles-. 



nus 

6 volucr-, 
1 aiacr-, 
1 ludicr-, 
1 locupl-, 
1 meretr-, 
1 genetr-; 
saepissime 

sacr-, 
saepissime 

patr-, 
13 Petr-, 
4 latr-, 
3 vitr-, 
1 putr-, 
6 utr-, 
1 dupl-, 
1 arbitr-, 
8 eccles-. 



15 tenebr-, 
5 latebr-, 
21 celebr-, 



1 salebr-, 
3 inlecebr-, 
1 peragr-, 
1 colubr-; 
1 quadrigas. 



Iam videmus apud omnes poetas illam legem valere, quae 
ad vocabula proparoxytona pertinet. horum enim paenultima, 
sive a media et liquida sive a tenui et liquida consonantibus 
excipitur, sextae thesis vi produci solet, aliis loeis versus corri- 
pitur 1 ). Avienus vero tales tantum syllabas in sexta thesi 



1) eadem lex valet apud poetas aevi Augusti; cf. Sbiera, 1. c. 
p. 48, 53, 54 satis mira tota haec regula est, cum illa vocabula 
ita in versum exeuntem admittantur, ut accentus grammaticus cum 
metrico non consentire videatur. Guilelmus Meyer-Liibke (Gram- 
matik der Roman. Sprachen I, Lipsiae 1890 par. 594) vero contendit 
in sermone latino vuigari ut in dialectis romanis illorum vocabu- 
lorum syllabam paenultimam accentu praeditam esse (cf. etiam 
Grbber, in Arch. f. 1 Lex. I p. 217, 223, 543, 550); sed iam gram- 
matici antiqui hac re offenderunt, qui talis vocabuli antepaenultimam 
acuere voluerunt, quamvis paenultimam syllabam positione produc- 
tam habuerint (Diom. p. 431,27; 432,27-35; Don. p. 371,18; Serg. 
p. 483,4). iam Quintilianus scribit (I 5,28): „evenit, ut metri quo- 
que condicio mutet accentum: ut (ge. III 243, A. IV 525) pecudes 
pictaeque volucres: nam volucres media acuta legam: quia, etsi 



— 43 - 

produxit, quae a media et liquida excipiuntur. hoe vero casu 
factum esse ideo vix crediderim, quod primum satis magnus 
uumerus vocabulorum proparoxytonorum in medio versu occurrit, 
quorum paenultima ante tenuem et liquidam posita corripitur l ), 
deinde quod Avienus ne bisyllabi quidem vocabuli primam 
syllabam brevem ante tenuem et liquidam positam sextae 
thesis vi producere ausus est, exceptis peregrinis vocabulis 
pepli, Atlas. syllabam paenultimam vocabulorum plurium quam 
trium syllabarum Prudentius 7 Avienus, Ausonius, Paulinus inter- 
dum in medium versum productam admiserunt 7 ita tamen ut 
liaec syllaba semper a media et liquida consonantibus, num- 
quara vero a tenui et liquida excipiatur. 

Etiam illam regulam omnes poetae observaverunt, qua 
praecipitur, ut media et liquida consonantes syllabam produ- 
cant. migraverunt eam perraro auctores epigrammatum quorun- 
dam Damaso attributorum (fldgr-, nigr-), auctor carminis ad- 
versus Marcionem (libri), Prudentius (dgr-), Avienus (nigrantia 9 
dgrestis), auctor carminis de ponderibus (quddrupl-), Ausonius 
(libr- } dgr-, febr-, quddrupes). 

Sed syllabas, quae a tenui et liquida consonantibus ex- 
cipiuntur, omnes hi poetae modo producere modo corripere 
solent ; ita tamen ut plerique paulo saepius eas corripiant, 
quam producant; praecipue in sexta thesi non dubitant talem 
syllabam producere 2 ). iam apparet hac in re Avienum a cete- 
ris differre, quippe qui talem syllabam non saepius producat 
(suprema, sacrata), quam syllabam ante mediam et liquidam 
positam corripiat ; neque sextae quidem thesis vi eam produ- 
cere ausus sit. 



natura brevis, tamen positione longa est, ne faciat iambum, quem 
non recipit versus herous". similiter Sergius (p. 483,35), Servius 
(in Aen. I 384 U XI 463), Consentius (p. 399,12). 

1) cf. p. 34. 

2) cf. Fr. Marx, in ed, Lucil. I p. 167 sq. 



— 44 



De re metriea. 



Caput V. De synalipha. 

De Avieni consuetudine. 

A. Quibus in versus sedibus elidatur. 







syllaba, quae exit 


in 


Apud Avienum eliditur 


vocalem 


litteram 


vocalem 






productam 


m 


correptam 


in carmine 


II 


III 


II III 


II III 


ante 


1. thesin .... 


Oiens 


Oiens 


Oiei s 


Oiens 


Oiens 


Oiens 


» 


1. arsin . 


. 


10 


7 


14 


13 


61 


25 


» 


alt. partem 


1. arsis 





3 





2 


18 


15 


» 


2. thesin 


. 


23 


27 


31 


31 


34 


15 


» 


2. arsin . 




2 





4 


1 


40 


8 


» 


alt. partem 


2. arsis 




















» 


3. thesin 




6 


1 


1 


1 


10 


3 


» 


3. arsin . 


. 


1 











5 


3 


» 


alt. partem 


3. arsis 




















» 


4. thesin 




13 


3 


2 


4 


10 


5 


» 


4. arsin . 




II 


4 


14 


8 


23 


8 


» 


alt. partem 


4. arsis 














1 





» 


5. thesin 




3 


5 


o 





7 


3 


» 


5. arsin . 







1 


2 





14 


14 


» 


alt. partem 


5. arsis 


2 


6 


1 





38 


21 


» 


6. thesin 
















1 





» 


6. arsin . 
























omnino 




77iens 

(4,10%) 


57iens 

(4,09%) 


7liens 

(3,78%) 


ftOicns 

(4,31%) 


262iens 

(18,9*%) 


i20iens 
(8,61%) 



Inveniuntur omnino elisiones in carmine altero 410 
(21,83 °/ ), in carmine tertio 237 (17,01 °/ ), in carmine quarto 
iambico, quod 700 versus amplectitur, 367 (52,43 °/ ). multo 
plures igitur elisiones occurrunt in altero quam in tertio car- 
mine. sed haec varietas ad elisionem vocalium brevium tantum 
pertinet; vocalis producta totiens in tertio quotiens in altero 
carmine, syllaba. quae in m litteram desinit, vel saepius in 
tertio carmine quam in altero eliditur. 



_ 45 — 

Ut apud omnes poetas priraa et quarta arsis, tertia et 
quarta thesis, in qua vox monosyllaba caesurae antecedat, eli- 
sionibus gravioribus patet, ita Avienus etiam his in sedibus 
versus saepius elidere solet. tamen in tertio carmine minus 
saepe ante quartam arsin et ante tertiam et quartam thesin 
vocalem longam elisit. 

Ante alteram syllabam brevem primae arsis vocalis longa 
in altero carmine nusquam, in tertio ter (624, 697, 803) 
eliditur. 

Ante secundam arsin vocalis producta in altero carmine 
parum eleganter bis (183, 955), in tertio numquam cum vocali 
concurrit. in versu II 1643 legitur: 

circumfusa adeo si cingula nescia solvi 
servarint taetrae speciem torpentia molis. 
intellegendum est cingula soli circumfusa, sed obiectum dativo 
expressum, quo sol significetur, desideratur. legitur vero in 
cod. Ambr. dea, in ed. pr. adeo, quod vocabulum apud Avie- 
num alibi non occurrit. sed saepe sol deus appellatur, velut 
in versibus 654, 1558, 1565, 1574, 1589, 1599, 1646. ita 
neque hoc loco dubitabimus, quin scribendum sit: 

circumfusa deo si cingula e. q. s. 
neque placere, quod Robert in versu II 266 proposuit: flam 2 mam 
umeri, p. 19 ostendi. 

Ante tertiam arsin, quo loco propter caesuram elisio gra- 
vior minime placet, vocalis producta semel tantum eliditur in 
versu II 522 

quaerentem. non longa aries statione locatus 
in convexa redit. 

Ante alteram syllabam quartae arsis semel tantum elidi- 
tur in versu II 550 

Troicus haurit aquas funditque ubi ephebus ab urna, 
ita Grotius, codd.: fundit quo phebus (cod. Ambr. : phoebus). 
Fr. Marx suspicatur, poetam scripsisse: funditqueut ephebus, 
cum conferat versum 650, ubi Arati (286) particula tva (quod 
est ov) vertitur particula ut, et versum 803. 

Ante quintam thesin pronomen sese in altero carmine 
ter, in tertio quinquiens cum vocali concurrit. 



— 46 — 

In versu exeunte poetae graviores elisiones vitabant 1 ). 
Avienus vero, qui saepius vocabuli finem in quinta thesi posuit, 
hanc duritiem non raro eo levavit, ut hanc thesin cum arsi 
sequente synalipha coniungeret. hoc loco vocalis longa eliditur 
in versu III 908 (Hyrcani, Apyrique), syllaba m littera ter- 
minata in versibus II 28 . (rerum opifex hic), qui locus ad 
exemplum Ovidii (met. I 78) factus est, et II 1619 (partem 
in utramque). 

Ante alteram syllabam quintae arsis Avieuus vocalcm 
productam in altero carmine bis (214, 705), in tertio carmine 
sexiens (106, 437,712,734, 1334, 1339), syllabam, quaeinra 
desinit, in altero carmine semel elisit (1165): 
. . . Cepheus et verticem et ulnas 
mersatur patulas. 
dicitur etiam de virgine Iustitia (286) : 
. . . seu quae pernicibus alis, 
nec sat certa gradum, viduataque vertice summo 
fluxa pilae vertis vestigia, lubricum ut aevum 
sors agat et subitis obrepat mobile fatum 
290 temporibus. 

ed. pr. : lubricum, codd.: lubrica. sed cum semel tantum 
praeter hunc locum syllaba m littera terminata hac in sede 
versus elidatur, non libenter lubricum scribemus. egregie vero 
iustitiae, quae aevum agat, lubrica sors et mobile fatum oppo- 
nuntur. similiter in versu III 300 sors caeca appellatur. ita- 
que hoc loco lubrica restituemus. — neque iam dubii erimus, 
utrum in versu III 921 scribendum sit: sanguen equinum an 
sanguinem equinum, quod nonnulli editores nonnullos libros 
secuti in textu posuerunt. 

Ante sextam thesin semel particula que eliditur (II 1238). 
Ante alteram partem secundae et tertiae arsis et ante 
sextam arsin vocales non concurrunt. 

B. De vocalium productarum elisione. 

Iam quaeramus, cuius mensurae vocabula, quae in voca- 
lem longam exeunt, ante cuius quantitatis syllabas elidantur. 



1) cf. Eskuche, in Mus. Rhen. XLV p. 236 et 385. 



47 



eliditur 



ante syllabam 
productam correptam 



m carmine 



II 



III 



II 



III 



vox inonosvllaba 
„ iainbica . . 
„ cretica . . 
„ anapaestica 
„ spondiaca . 



lieiis(0,05°. ) 

3 (0,16%) 

13 (0,69%) 
49 (2,410/ ) 



Oiens( %) 
4 (0,20%) 

19 (1,36%) 

20 (1,44%) 



0iens( %) 
( 0/ ) 
? (0 ; 11%) 

9 (0,48%) 



0ie:i8( %) 
( 0%) 
9 (0,650/ ) 

5 (0,36%) 



vocalis producta 



66 l3,5lo/ ) 



43 (3,09%) 



11 (0,59%) 



14 (l,010/ ) 



In Avieni textu quem legimus interdum vocabula mono 
syllaba 1 ) elisa occurrunt, semper vero locis dubiis: 

III 158 donec harenosae se attollant aequore Syrtes. 
codd. praebent: harenosas attollant (sive attollunt) aequora, 
id quod Schrader nescio qua de causa mutaverit. nos quideni 
lectionem traditam restituemus. 

II 75 . . . ampla patescit 

Cirrha mihi et totis se Helicon inspirat ab antris. 
illud se in editione principe tantum legitur, deest in codicibus. 
pessime monosyllabum longum ante syllabam brevem eliditur. 
quaeritur, num eo carere possimus. inspirare quidem verbum 
cum duobus obiectis altero dativo altero accusativo coniungi solet: 
Verg. Aen. VI 11 ... magnam cui mentem animumque 
Delius inspirat vates. 
vocabulum aspirare accusativo casu carere solet: 

Ov. met. 12 . . . di, coeptis . . . et illac 

adspirate meis. 

Tib. II 1,35 ... aspiraque mihi. 

Verg. Aen. II 385 . . . adspirat primo fortuna labori. 
hunc versum imitatus Avienus scripsit (III 1393): 

. . . Aonio famam inspirate labori. 
sed Avienum, qui in versu III 818 scripsit: 

. . . totis Helicon aspiret ab antris, 
eundem scripsisse verisimile est accusativo nequaquam adiuncto: 

. . . totis Helicon inspirat ab antris. 
illud se delendum est. 



1) dc vocabulis monosyllabis elisis cf. Muller p. 339. 



— 48 - 

II 1499 sqq. sed quae signa novo dederit nox tertia motu 
1500 quartave, sustollat medios dum Cynthia vultus, 
durabunt caelo. medio quae edixerit ore 
ignis in plenos, hinc in dispendia rursus 
altera provisae signantur tempora lunae. 
accusativus pronominis quae a poetis melioris notae non in 
elisione ponitur. semel vero gravis elisio huius vocabuli apud 
Avienum invenitur in versu carminis iambici IV 117 

quae (scil. : aequora) Himilco Poenus mensibus vix quattuor 
119 ... posse transmitti adserit. 

sed boc loco nomen proprium quandam veniam praebet, in 
illo versu hexametro hoc tolerari nequit. iam verbum edico apud 
Avienum praeterea non occurrit, sed interdum vocabulum dico 
hoc significatu usurpatur. legitur enim : 
1396 namque alias caelo cum tertia lumina Phoebus 
exserit, ille sali furit inplacabilis horror, 
adfore quem pelago comitem sibi dixerat astrum. 
1455 . . . adfore dicet 
clara serena diu. 
hoc verbum etiam hoc in versu restituendum esse opinor. deinde 
totus hic locus ineptissime in editionibus distinguitur. Aratus 
(806—810) scripsit: 

akX' , ooa juev tqit&zy] xe TeTOQTairj Te jieXrjTai, 
jueocpa di%aiojuevr]s } dL%adog ye juev a%Qig en amiqv 
orjjualvei biypixr\vov, aTaQ ndhv ex dt%ojur]vov 
eg dt%dda (piJijuevrjv ' e%eTai de oi amixa TeTQag 
810 jurjvog djzoixojuevov, Trj de TQaaTrj emovTog. 
apparet apud Avienum verbum durabunt caelo non minus ad 
vocabula ignis in plenos, quam ad sententiam sustollat medios 
dum Cynthia vultus pertinere. mox quod in v. 1499 traditur 
recte se habet. itaque scribendum et distinguendum erit: 
sed quae signa novo dederit mox tertia motu 
1500 quartave, sustollat medios dum Cynthia vultus, 
durabunt caelo, medio quae dixerit ore, 
ignis in plenos. hinc in dispendia rursus 
altera provisae signantur tempora lunae. 



— 49 - 

Restat versus II 629 

intulit hanc caelo miseratus Juppiter artem 
630 praestantis iuvenis, pecudes qui et flumina vates 
flexerat. at 1 ) nixi qua semet e. q. s. 
qui quidem pronomen vel optimus quisque poeta elidere sibi 
indulsit. sed codices praebent q. (Vind.) vel q3 (Ambr., ed. 
pr.) ; Morel scripsit qui. — etiam in versu II 411 pronomen qui 
elidi, p. 92 sq. probare conabor: 

. . . pronus qui ingens procul in geminorum 
laeva iacet. 

Vocem iambicam poetae melioris aetatis raro ante voces 
monosyllabas productas et, ac, atque elisam admiserunt 2 ). 
Avienus tale vocabulum in carmine altero ter, in tertio vel 
quater elisit: II 940 decl ac, 1463 noti aut, 1496 tene ac, 
III 550 humo et, 968 noti in f 1231 quasi et, semel etiam 
ante vocabulum plurium syllabarum: III 1379 iugii?) extantis 3 ). 

Vox cretica cum non nisi ante syllabam brevem elisa 
hexametro versui conveniat, ab elegantioribus poetis prorsus 
vitatur 4 ). Avienus vero eam in altero carmine bis tantum, in 
tertio noviens sibi indulsit. legitur enim in exeunte versu II 
214 intimo abusque T 705 ultimo ab orbe, III 106 ardui utrim- 
que, 437 Ahnobae hiatu, 712, 734 insulae ab alto, 1334 an- 
guli ab omni, 1339 caespiti eoo y in ineunte versu III 624 
insulae et, 697, 803 insulae in 5 ). 

Non tanta cum cura a poetis elegantioribus elisio voca- 



1) ita scribendum est, cf. p. 93 sq. 

2) cf Muller p. 340. 

3) in carmine iambico vocabulum iambicum sexiens in elisione 
ponitur: 3 capi ut, 20 tuo esse, 105 rei ad, 228 iugo eriguntur, 140 
diu inter, 465 diu incolis. auctor carminis adv. Marcionem tale 
vocabulum etiam ante syllabam brevem elisit: II 193 aquae erant, 
V 131 pati ut omnes. hoc inde explicatur, quod syllabae finales 
apud eum maxime imminuuntur. 

4) cf. Miiller p. 342. 

5) in carmine iambico, ubi talis vocabuli elisio minus offendit, 
invenitur 359 invehi advenas, 570 incolae istam. cf. etiam auctorem 
carminis adv. Marcionem V 201 (v. exeunte) gloria et aevo, Prudent. 
perist XI 1 (v. exeunte) Romula in urbe, Auson. dom. IV 11 (v. in.) 
optuli opem. 

4 



— 50 — 

buli anapaestici vitatur, quod ante syllabam longam tantum 
elidi potest. eliditur in Avieni carmine altero 13 iens (463, 465, 
498, 557, 635, 696, 711, 957, 1038, 1124, 1361, 1778,1877), 
in tertio carmine vel 19 iens (18, 179, 255, 275, 303, 387, 390, 
478, 511, 531,541, 733,766, 1013, 1076,1095, 1195, 1305, 
1380). 

Iam videmus Avienum in vocabulis iambicis, creticis, 
anapaesticis elidendis leges artis in tertio carmine minus dili- 
genter observavisse quam in altero carmine. sed vocabulum 
spondiacum, cuius elisio vel ab optimo quoque poeta facilius 
admissa est, Avienus multo saepius in altero quam in tertio 
carmine elisit. 

De ceterorum poetarum consuetudine. 

lam breviter Avienum cum ceteris poetis comparemus. 
eliditur: 



m 



syllaba quae exit in 



vocalem 
productam 



litteram 
m 



vocalem 
correptam 



Verg. Aeri. I (756 versus) 1 ) 

Ovid. met. I (779) *) 

Porfyr. (667) ■ 

Iuvenc. I (770) 

Laud. Domini (148) 

carmine de Sod. et de Iona (272) 
„ ad quend. senat. (85) 
„ adv. Marc. I et II (511) 
„ contra pag. (122) 

Prud. psych. 1—500 

Avien. II (1878) 
„ III (1393) 

Claud. I, III, XVII (1006) !) 

Symphos. (312) 

Avian. (327) 

Auson. (3220) 

Paulin. Nol. (6895) 



85iens (11,2%) 
8 (1,0) 

(5,7) 
(4,0) 
(2,7) 
(2,9) 
(3,5) 
(4,7) 
(4,1) 
(4,6) 
(4,1) 
(4,1) 
(0,2) 
(0,3) 
(1,5) 
(5,3) 
(5,1) 



38 

31 

4 

8 

3 

24 

5 

23 

77 

57 

2 

1 

5 

172 

354 



97iens(12,8%) 
23. (2,9) 
(2,7) 
(2,7) 
(1,4) 
(7,0) 
(3,5) 
(3,5) 
(2,3) 
(2,8) 
(3,8) 
(4,3) 
(1,1) 
(0,6) 
(4,9) 
(4,0) 
(6,3) 



18 
21 

2 
19 

3 
18 

3 
14 
71 
60 
11 

2 

16 

130 

431 



173iens 
129 

64 
110 

15 

47 
2 

48 

10 
101 
262 
120 

46 
4 

22 
587 
959 



(22,9%) 
(16,6) 

(9,6) 
(14,3) 
(10,1) 
(17,3) 

(2,4) 

(9,4). 

(8,2) 
(20,2) 
(13,9) 

(8,6) 

(4,6) 

(1,3) 

(6,7) 
(18,2) 
(13,9) 



1) numeros, qui ad Vergilium, Ovidium, Claudianum pertinent, 
ex Mulleri libro (p. 336) petivi, 



- 51 - 

Inde apparet poetas christianos quarti saeculi in syllabis 
coniungendis niediam quandam Vergilii et Ovidii consuetudinem 
sequi. cum christianis fere Avienus consentit. vocales enim 
longas totiens fere quotiens Iuvencus, auctores carminum adv. 
Marc, contra pag., Prudentius elisit; syllabam m littera ter- 
minatam etiam saepius quam illi, vocalem brevem totiens fere 
quotiens illi elisit. Prudentius solus in brevibus vocalibus eli- 
dendis Vergilii fere consuetudinem adaequat. iam qui sequun- 
tur poetae pagani, Claudianus, Symphosius, Avianus, Ovidii 
consuetudinem imitantur vel etiam superant rarissime tantum 
vocalem longam et syllabam littera m terminatam, raro etiam 
brevem syllabam elidunt ; Avianus solus saepius syllabam, quae 
in m litteram exit, elidere solet. poetae Galli Ausonius, Pau- 
linus vel maiores licentias sibi sumpsisse videntur quam poetae 
christiani quarti saeculi et Avienus. 



Caput VI. De dactylis et spondeis in singulos pedes 
distributis. 

De grammaticorum praeceptis. 

Iam subtiliores leges hexametri aggressi de dactylis et 
spondeis in singulos pedes distributis et de diaeresibus quae- 
ramus. Diomedes (p. 495, 26) in capite cui de pulchritudine 
heroici versus inscribitur, et Marius Victorinus (p. 70, 20—71, 32) 
eum versum pulcherrimum esse contendunt, in quo fines singu- 
lorum pedum et vocabulorum non consentiant, id quod apud 
graecos metricos simili modo scriptum invenitur *). etiam quod 
grammatici latini docent dactylum et spondeum indifferenter 
in quacumque versus sede reperiri, ex graecis libris perscrip- 
tum est 2 ). solus Diomedes (p. 496, 1) illo in capite tradit, in 
tertio pede spondeum magis placere quam dactylum. hoc vero 
proprium est latini, non graeci versus. nam ex quaestionibus 
quas Drobisch (Uber die Unterschiede in der Grundanlage des 
lat. u. griech. Hexameters, in Ber. der sachs. Ges. Lips. 1873 



1) cf. schol. Hephaest. p. 353, 1 (Consbr.). 

2) Mar. Vict. p. 70, 28; Atil. Fort. p. 284, 12; al. cf. schol. 
Hephaest. p. 282, 18 (C). 



— 52 - 

p. 9, 27, 30) instituit, apparet, in hexametro Hotneri, Theo- 
gnidis et aequalium, Dionysii Periegetae, Nonni dactylum praeter 
quintum pedem maxime in tertio pede locum habere. apud 
Aratum et Theocritum dactylus paulo saepius in quarto quam 
in tertio pede occurrit. sed apud omnes hos poetas dactylus 
in primum et alterum pedem multo minus convenit quam in 
tertium. 

De Avieni consuetudine. 

Nostra aetate de dactylorum et spondeorum distributione 
Mauricius Drobisch (in Ber. der sachs, Ges. Lips. 1866, 1868, 
1871, 1872, 1873), vir doctus et philosophus et mathematicus, 
amplissimas quaestiones instituit. cuius observationes in vastis 
tabulis dispositas ad Avieni artem cognoscendam hic deside- 
rari nolo. Drobisch sedecim formas hexametri statuit, prout 
quattuor primi pedes versus aut dactyli (d) sunt aut spondei (s). 
hanc rationem secutus quaeram, quotiens singulae illae formae 
in Avieni carminibus occurrant. invenitur: 





in carminis II 




in carminis III 


forma 


versibus 


forma 


versibus 




1878enis 1 lOOenis 




1393enis 


lOOenis 


dsss 


244i ens 


13,0iens 


dsss 


205^8 


14 72iens 


dssd 


206 


10,97 


dssd 


178 


12,79 


ddss 


174 


9,26 


dsds 


139 


9,98 


dsds 


173 


9,21 


ddss 


120 


8,61 


ddsd 


137 


7,3 


sdss 


109 


7,82 


dsdd 


122 


6,5 


sdsd 


101 


7,25 


sdss 


118 


6,28 


dsdd 


98 


7,04 


sdsd 


110 


5,86 


ddsd 


96 


6,89 


ddds 


104 


5,54 


sdds 


69 


4,95 


sdds 


103 


5,48 


ddds 


57 


4,09 


ssss 


84 


4,47 


ssss 


56 


4,02 


dddd 


71 


3,78 


sssd 


42 


3,02 


ssds 


65 


3,46 


ssds 


39 


2,8 


sssd 


64 


3,41 


sddd 


38 


2,73 


sddd 


58 


3,09 


dddd 


26 1,87 


ssdd 


45 


2,34 


ssdd 


20 


1,44 



inde facile computatur, quotiens in singulis pedibus dactylus, 
quotiens spondeus inveniatur. occurrit: 



53 - 



in 




in carmine II 






in carmine III 


pede 




d 




s 




d 


s 


1. 


12311« 


u»(65,&) 1 ) 


647ieu* (34,5) 


919iens (65,97) 


474iens (34,03) 


9. 


875 


(46,6) 


1003 


(53,4) 


616 


(44,22) 


777 (55,78) 


3. 


741 


(39,5) 


1137 


(60,5) 


486 


(34,89) 


907 (65,11) 


4. 


813 


(43,3) 


1065 


(56,7) 


599 


(43,0) 


794 (57,0) 


1-4. 


3660 


(48,72) 


3852 


(51,28) 


2620 


(47,02) 


2952 (52,98) 



videmus igitur in utroque carmine spondeorum numerum dactylos 
paululo tantum superare spondeus maxime in tertio pede prae- 
gravat, sequitur quartus, deinde alter pes. dactylus frequentis- 
sime in primo pede invenitur. omnino in altero carmine paulo 
plures dactyli occurrunt quam in tertio. haec varietas ad alterum 
tantum et tertium pedem pertinet. his enim in pedibus dacty- 
lus rarius in tertio quam in altero carmine legitur. consentiunt 
vero carmina in primo et quarto pede formato, tantum quod 
in tertio carmine primus pes ? in altero carmine quartus pes 
aliquantulo saepius dactylum comprehendit. 

De ceteris poetis. 

Iam ut Avienus cum ceteris poetis comparetur, numeros 
proponam, quibus Drobisch (commentationis an. 1866 ed. p. 130, 
1868 p. 31) consuetudinem Vergilii, Ovidii, Lucani, Valerii 
Flacci, Claudiani, quibus Krenkel (p. 35) Prudentii, Huemer 
(p. 36) Paulini consuetudinem describit, nec non ceteros poetas 
recentiores adiungam. 

In centenis versibus dactylum posuerunt: 



Verg. (ecl.) 

■ ■ (ge.) 

(Aen.) 
Ovidius 
Lucanus 





in pede 


1 


2 


3 


65,0iens 


5l,3iens 


39,8ieiiS 


63,6 


45,8 


37,5 


60,8 


48,2 


39,9 


83,2 


47,8 


43,2 


66,6 


45,4 


43,2 



37,2iens 
30,0 

25,6 
47,3 
27,5 



1) numero uncis incluso indicatur, quotiens dactylus sivespon- 
deus in centenis versibus occurrat. 



— 54 



Valer. Flacc 

Iuvenc I 1—500 . . . . 

anctor laud. Dom. . . . 

„ de Sod. et de Iona 

Damasus 

auctor ad quend. senat. 
adv. Marc. I, II . . . . 
Prudent. ap. 1 — 560 . . . 
Avien. II 

. in 

Claud. XXXIII, XXXV 

Symphos 

Avianus 

Auson. (Mos.) 

Paulin. Nol 





in pede 


1 


2 


3 


80,0 


46,1 


52,3 


57,0 


44,6 


36,2 


52,0 


49,3 


39,9 


60,7 


50,4 


50,4 


71,9 


60,2 


47,6 


70,6 


55,3 


34,1 


56,2 


48,5 


40,5 


59,8 


47,2 


39,3 


65,5 


46,6 


39,5 


65,97 


44,2 


34,89 


65,7 


49,1 


45,5 


74,4 


46,2 


31,1 


63,9 


41.0 


34,9 


60,5 


48,9 


43,7 


70,1 


54,3 


48,7 



34,7 
23,0 
31,1 
31,6 
35,6 
41,2 
29,2 
26,6 
43,3 
43,0 
19,3 
33,7 
22,3 
45,8 
38,8 



inde perspicitur saepissime in primo pede Ovidium dactylum 
adhibuisse; prope ad eum accedunt Valerius, Damasus, Syrn- 
phosius, Paulinus. satis multos dactylos etiam Avienus in hoc 
pede posuit, cui convenit fere cum Vergilio in ecl., Lucano, 
Claudiano. in altero et tertio pede formando Avieni consuetudo 
a plerisque non differt. sed in quarto pede id potissimum ob- 
servare licet, Avienum frequentissime omnium dactylum posuisse, 
Ovidio solo et recentiorum Ausonio excepto. hoc in pede spon- 
deus maxime praegravat apud Claudianum fere et Avianum. 



Caput VII. De primo et quarto pede hexametri. 

Postquam Drobisch quaestiones suas in publico proposuit, 
Theodorus Birt, qui cognovit, cardinem quaestionis in voca- 
bulorum in versu collocatione verti, magno cum fructu de diae- 
resibus post primum et quartum pedem factis quaesivit. Osten- 
dit enim ; vocabulum spondiacum perraro in latini hexametri 
primo pede positum multo saepius in quarto pede occurrere; 
sed poetas ; quo magis artem expolissent, eo magis tale voca- 
bulum ex his pedibus eiecisse (p. 39, 48, 52, 54, cf. p. 18). 
vocabulum vero dactylicum multo saepius in primura pedem 



— 55 — 

quam in quartum admiserunt. tamen etiam tale vocabulum 
apud poetas elegantissimos Vergilium et Tibullum rarescere 
idem vir doctus invenit (p. 40, 48). in Ovidii tantum versibus 
volubilioribus vocabulnm dactylicum paulo magis locum habet 
(p. 53 sq.). 

De grammaticorum praeceptis. 

Quamquam diaereses versum latinum non decent, id quod 
etiam Diomedes et Marius Victorinus contendunt ! ), plerique 
grammatici magno cum studio de versu, quem dicunt bucoli- 
cum, egerunt, cuius post quartum pedem vocabulum finiri 
volunt, ita quidem ut bic pes sit dactylus; eandem legem 
Donatus in primum pedem transtulit (Terentianus 212*3 — 2134; 
Sacerdos p. 506, 7— 11; 512, 24—26; Diomedes p. 495, 15 sq.; 
Marius Victorinus p. 114, 17 — 115, 4; Donatus apud Servium 
in Verg. ecl. prooem. p. 2, 8 (Thilo); Servius in ecl. prooem. 
p. 2, 5; de cent. metr. p. 461, 12; Atil. Fortunatianus p, 292, 
18; cf. etiam huius diss. p. 66). sed ut grammatici ipsi ad- 
notare solent, Theocritum versui bucolico studuisse, Vergilium 
eum reiecisse 2 ), ita omnia haec praecepta non ad versum lati- 
num sed ad graecum pertinent. deinde iam apparet, ea ex 
ipsis grammaticorum graecorum libris petita esse, quorum 
vestigia passim animadvertuntur. itaque grammatici ad natu- 
ram pedis primi et quarti versus latini perspiciendam nihil 
adiuvant. 

De Avieni consuetudine. 

Apud Avienum 3 ) in altero carmine invenitur in primo 
pede 545 ieDS vocabulum dactylicum, 68 iens vocabulum spon- 
diacum; eundem pedem dactylicum 190 iens , spondiacum 140 iens 
duo vocabula explent. Post hunc pedem omnino 168 iens inter- 
stitium sensus incidit, ita quidem, ut huic interstitio 145 iens 
vocabulum dactylicum, 21 iens duo vocabula, quae dactylum 
efficiunt, bis vocabulum spondiacum antecedat. in carmine 
tertio primum pedem, qui est dactylus, 382 icns unum vocabulum, 



1) cf. p. 51. 

2) Terentian. 2127; Mar. Vict. p. 114,23; Serv. in ecl. prooem. 
p.2, 10 (Th.); Atil. Portun. p. 292,21. 

3) haec omnia p. 5Gsq. tabula describentur. 



- 56 - 

168 icS duo vocabula, qui est spondeus, 74 iens unum vocabu- 
lum, 89 iens duo vocabula occupant. 108 iens finis sententiae 
hunc pedem sequitur, qui semper dactylicus 93 iens unum voca- 
bulum ? 15 iens duo vocabula comprehendit. 

Iam in quarto pede hexametri in altero carmine 1 50 iens 
vocabulum dactylicum, 129 iens exitus vocabuli dactylicus, 
211 iens vocabulum spondiacum, 243 iens exitus vocabuli spon- 
diacus invenitur; quartam arsin 312 iclis vocabulum pyrrichium, 
162 iens monosyllabum productum occupat. sententiae inter- 
stitium in diaeresi bucolica 190 iens occurrit, cui 62 iens voca- 
bulum dactylicum, 47 iens exitus vocabuli dactylicus, 74 iens voca- 
bulum pyrrichium, bis vocabulum spondiacum, semel exitus 
vocabuli spondiacus, ter monosyllabum productum antecedit. 
in tertio carmine idem pes versus 83 iens vocabulum dactyli- 
cum, 92 lens exitum vocabuli dactylicum, 154 iena vocabulum 
spondiacum, 239 iens exitum vocabuli spondiacum comprehendit; 
in arsi quarta 311 iens vocabulum pyrrichium, 75 iens monosylla- 
bum productum legitur. in diaeresi quarta 191 iens sententiae 
interstitium occurrit, ante quod 47 iens vocabulum dactylicum, 
39 iens exitus vocabuli dactylicus, 104 iens vocabulum pyrrichium 
extat, semel tantum exitus vocabuli spondiacus. 

Omnes has res, ut facilius comparari possint, in tabula 
proponam. invenitur igitur: 









in carminis II 


in carminis III 








versibus 


versibus 








1878enis 


lOOenis 


1393enis lOOenis 




dactylicus ex- 


uno vocabulo 


545iens 

(145ien8)l) 


29,02iens 

(7 ; 72iens) 


382iens 
(93iens) 


27,42iens 
(6.68iens) 




pletus 


duobus vocabu- 


190 10,0 


168 


12,06 


l.pes< 




iis 


(21) 


(1,12) 


(15) 


(1,08) 


spondiacus ex- 


uno vocabulo 


68 

(2) 


3,62 

(0,11) 


74 

(0) 


5,31 

(0) 




pletus 


duobus vocabu- 


140 


7,45 


89 


6,39 




* 


l lis 


(0) 


(0) 


(0) 


(0) 



1) numero uncis incluso sig-nificavi, quotiens sensus intersti- 
tium sequatur. 



- 57 









in carmiuis 11 


in carminis III 








versibus 


versibus 








1878enis 


lOOenis 


1393«nis 


lOOenis 




/ 


uno vocabulo 


150 

(62) 


7,99 

(3,30) 


83 

(47) 


5,96 

(3,37) 




daetylicus ex- 


exitu vocabuli 


129 


6,87 


92 


Gfi 




pletus 


syllaba finali at- 


(47) 


(2,50) 


(39) 


(2,8) 






que vocabulo 


312 


16,61 


311 


22,33 


4. pes 




pyrrichio 


(74) 


(3,94) 


(104) 


(7,47) 




uno vocabulo 


211 


11,24 


154 


11,06 








(2) 


(0,11) 


(0) 


(0) 


- 






243 


12,94 


239 


17,16 




spondiacus ex- 


exitu vocabuli 












pletus 


syllaba finali at- 


(1) 


(0,05) 


(?) 


(0,07) 






que vocabulo 


162 


8,63 


75 


5,38 




• 


monosyllabo 


(3) 


(0,16) 


(0) 


(0) 



Itaque in primo pede dactylieuui potissimum vocabulum 
locum habet, spondiacum longe recedit. in quarto pede voca- 
bulum spondiacum et finis vocabuli spondiacus multo saepius 
invenitur, quam vocabulum dactylicum et finis vocabuli dac- 
tylicus. 

Sed si carmina conferimus, in primo pede dactylicum 
vocabulum saepius invenitur in altero (29,02°/ ) quam in tertio 
(27 ; 42°/ ) carmine, spondiacum vocabulum saepius in tertio 
(5,31) quam in altero (3,62) carmine. eodem modo in quarto 
pede dactylicum vocabulum saepius invenitur in altero (7,99) 
quam in tertio (5,96) carmine, spondiacum vocabulum vix 
saepius in altero (11,24) quam in tertio (11,06), exitus voca- 
buli dactylicus saepius occurrit in altero (6,87) quam in tertio 
(6,6) carmine, exitus vocabuli spondiacus multo rarius *in altero 
(12,94) quam in tertio (17,16) carmine. alia ex parte primus 
et quartus pes, si non uno vocabulo aut exitu vocabuli occu- 
patur, dactylus est in altero (10,0 et 16,61) carmine rarius 
quam in tertio (12,06 et 22,33), spondeus est in altero (7,45 
et 8,63) carmine saepius quam in tertio (6,39 et 5,38). 

Haec omnia non casu facta certam rationem indicant. 
p. 53 vidimus, pedem primum et quartum totiens fere in altero 



- 58 - 

carmine dactylum esse quotiens in tertio. Avienus vero, quam- 
quam ei in singulorum carminum pede primo et quarto com- 
ponendo idem fere numerus syllabarum productarum et correp- 
tarum praesto erat, vocabula ita distribuit, ut pes primus et 
quartus in altero carmine saepius quam in tertio vocabulum 
dactylicum, rarius quani in tertio carmine vocabulura spondia- 
cum comprehenderet. alia quidem ex parte hi pedes in altero 
saepius quam in tertio carmine monosyllabo producto, rarius 
quam in tertio vocabulo pyrrichio finiuntur. si autem pedes 
primus et quartus duobus vocabulis monosyllabis occupantur, 
diaeresis, quae post hos pedes incidit, multo minus effertur, 
quam si uno vocabulo aut fine vocabuli spondiaco comprehen- 
duntur. tunc vero potissimum quartus pes monosyllabo pro- 
ducto finitus nequaquam offendit, cum in quarta thesi vocabuli 
finis extat, cuius accentus grammaticus a metrico dissentit. 
hoc vel inde intellegitur, quod non nisi talem post quartum 
pedem spondiacum sensum claudere licebat 1 ). itaque primus 
et quartus pes spondiacus, qui in monosyllabam vocem desinit, 
melius sonat et minus languide fluit quam uno vocabulo ex- 
pletus. ita videmus factum esse, ut pes primus et quartus 
in altero carmine Avieni multo elegantius atque venustius com- 
poneretur quam in tertio carmine, quamquam eadem syllaba- 
rum copia poetae praesto erat. 

Dehinc de sensus interstitio post primum vel quartum 
pedem posito quaeramus. 276 iens sententia post primum pedem 
clauditur, qui pes bis tantum spondeus est. sed his duobus in 
versibus vocabulum spondiacum in primo pede positum synali- 
pha cum vocabulo sequente coniungitur, ita ut accentus gram- 
maticus cum metrico non consentiat : 
II 1410 ... vis hoc cum fudit in auras 

'venarum, occulte patulo praetexitur agro\ 
1688 . . . rutilarum spargere crines 

flammarum et longos a tergo ducere tractus. 
in versu II 1320 credo 7 ni desit e. q. s. p. 12 sq. vidimus 
scribendum esse credere. — in versu II 1668 sq. Winterfeld 



1) cf. p. 59 sq. 



— 59 — 

(diss. p. 31, Beitr. p. 25) editionem priucipem secutus scribere 

voluit: 

at regione noti si lucem stella senescat 

segnis, Riphaeis aquilo crepitabit ab oris. 

hoc iam nullo modo defendi potest, sed codicis Ambrosiani 

lectio servanda est: saevus Riphaeis aquilo e. q. s. 

In diaeresi bucolica 381 iens sententia finitur, ita ut sep- 

tiens spondeus antecedat: 

TI 602 Vergilias cerni tenet usus, sed simul omnis 

artavere globum. 

1590 ut coeunt radii nebuloso! cetera quippe 

pars Hyperioniae rutilat facis hicque comarum 

vis confusa micans mundo sua lumina praestat. 

qui versus 1590 num recte legatur vel distinguatur valde dubito x ). 

III 1319 palantes obeunt beryllum, prona fiuenta 

1320 quem procul internis a finibus, aut adamanta 

detulerint. 

neque hoc in versu codices consentiunt. 

II 28 sufficit alterno res semine. rerum opifex hic, 

hic altor rerum, rex mundi, celsa potestas e. q. s. 

hic locus secundum Ovidii exemplum formatus quandam veniam 

habet. ille enim scribit (met. I 78): 

. . . sive hunc divino semine fecit 

ille opifex rerum, mundi melioris origo. 

nequaquam huc referendus est versus 1062 

quae procul Oceano consurgunt, signa notato. 

hic enim ideo non offendit, quia vocabulum signa non minus 

ad antecedentia quam ad sequentia pertinet. 

Aliter res se habet in versibus: 

II 870 certior ast ollis veniet spes, axe supremo e. q. s.; 

918 adverso solis radiis ceu, cum vada cumbam e. q. s., 

quo in versu vocabulum ceu artius cum sequentibus quam cum 

antecedentibus cohaeret; 

1146 hoc (codd.: haec) sidus revehunt chelae; crusscorpius 

ipse, 

cetera cum medio, e. q. s. ? 

1) cf. Arat. 840 sq. sl de ol rj dviovzog rj avxixa Svo^svoto 
axzTves ovviojoi xcd afiqp 1 evl 7iEnXr)dcooiv, e. q. S. 



~ 60 - 



quem locum Winterfeld (diss. p. 30 sq.) recte sine dubio se- 
cundum Aratum et lectionem codicum ita restituit: 

haec sidus revehunt: chelae crus, scorpius ipse 
cetera cum medio, laevam et caput oraque rursum 
arcus agit. 
iam Homerus ante caesuram bucolicam non saepius vocabulum 
spondiacum quam monosyllabum productum collocavit x ). poetae 
vero Alexandrini spondeum in quartum pedem ante caesuram 
admittere prorsus noluerunt, nisi monosyllabum quartam arsin 
expleret 2 ). 

Id iam monere liceat, post primum pedem saepius in 
altero quam in tertio carmine, post quartum pedem multo sae- 
pius in tertio quam in altero carmine sensus interstitium occur- 
rere. quarti pedis formandi tota fere varietas inde oritur, quod 
in tertio carmine sensus interstitium tanto saepius post voca- 
bulum pyrrichium positum est. 

De ceteris poetis. 
Iam ut Avienus cum ceteris poetis comparetur, primum 
quaeramus, quotiens singuli in primo et quarto pede vocabu- 
lum sive exitum vocabuli dactylicum, quotiens spondiacum po- 
suerint. invenitur 3 ) : 





in 1. pede 


in 4. pede 




vocabulum 


vocab. sive exitus vocab. 


in 


dact. 


spond. 


dact. 


spond. 




semel iti 


semel in 


semel in 


semel in 




versibus 


versibus 


versibus 


versibus 


Cic. Arat, 4 ) 


81/ 4 enis(G4) 


10V 3 enis(51) 


27 7 / 10 enis 


2 l/ 2 enis 


Catull. LXIV 


5 (77) 


28 (16) 


17 


277 


Propert. III 


15 (34) 


IIV2 (47) 


16i/s (31) 


6V« (96) 


Hor. epist. II 1 


7 5 / 7 (35) 


16 (17) 


13 V 2 (20) 


4'Vao (59) 


Verg. ecl. 


5 13 / 30 (150) 


22 (37; 


8 13 /i5 (92) 


7 X /3 (Hl) 


» ge. 


6V2 d23) 


343/ 4 (23) 


16% (48) 


8 (100) 


„ Aen. I 


7V 2 (133) 


33 1/3 (30) 


26 V 3 (38) 


9 3 / 7 (106) 



1) cf. I. La Roche, in Zs. f. d. osterr. Gymn. XLVI (1895) p. 577. 

2) cf. Naeke, in Mus. Rhen. III (1835) p. 516. 

3) hac tabula indicatur, in quotenis versibus semel tale voca- 
bulum occurrat ; numero uncis incluso suinmaexemplorum significatur. 

4) numeros, qui ad poetas veteres pertinent, ex Birtii libro, 
qui ad Paulinum Nol. pertinent, ex Huemeri libro (p. 61) petivi. 



61 - 







in 1. 


pede 






in 4. 


pede 








vocabulum 




vocab 


. sive exitus 


vocab. 


in 


dact. 


spond. 


dact. 


spond. 




sem 


el in 


seme 


1 in 


semel in 


sem 


el in 




versibus 


versibus 


versibus 


versibus 


Tibull. I 


16 7 / 8 e ni8 (24) 


20'/ 4 enis(20) 


24enis 


(17) 


7enis 


(59) 


Ovid. met. I 


*Vi 


(179) 


552/ 5 


(14) 


lOi/o 


(77) 


7Vi 


(103) 


Calpurn. eel. 


3 7 / 8 


(1%) 


8*Vi 


(22) 


5 J9 / 27 


(134) 


5 3 / 7 


(140) 


Iuvenc. I 


5 9 /io 


(130) 


12V 5 


(62) 


19'/4 


(40) 


6 


(129) 


carm. Laud. Dom. 


9 9 /io 


(15) 


29 3 / 5 


(5) 


aVio 


(17) 


4 9 /,o 


(30) 


de Sod. et de Iona 


&V« 


(52) 


l« 4 / 5 


(23) 


ll 4 / 5 


(23) 


7V 2 o 


(37) 


Dainas. 


*Vio 


(87) 


89 Vi 


(11) 


23 4 / 5 


(15) 


13V 5 


(27) 


ad quend. senat. 


7 3 / 4 


(11) 


98 V, 


(3) 


7Vii 


(12) 


6Vl4 


(14) 


adv. Marc. I, II 


B 8 / e 


(91) 


11% 


(44) 


14 «/• 


(36) 


5V 5 


(98) 


contra pag. 


3 4 / 5 


(32) 


61 


(9) 


61 


(2) 


7 3 / 5 


(16) 


Prudent. ap. 


5 2 /s 


(201) 


«9 7 /io 


(55) 


wVi 


(103) 


6V10 


(178) 


„ ham. 1-500 


4 3 / 4 


(105) 


21 3 / 4 


(23) 


HVio 


(45) 


6 


(83) 


„ inSym.1 1-500 


&V4 


(95) 


27*/ 5 


(18) 


12 4 / 5 


(39) 


7 V 4 


(69) 


■ IH-500 


5 4 /io 


(92) 


15 S /20 


(33) 


HVio 


(45) 


8V3 


(60) 


Avien. II 


3 9 / 20 


(545) 


27 3 / 5 


(68) 


6 3 / 4 


(279) 


4 3 / 2 o 


(454) 


» "i 


3 13 / 2 o 


(382) 


18 4 / 5 


(74) 


7 9 /io 


(175) 


3 4 / 5 


(393) 


Claud. XXII 


4 7 / 10 


(«01) 


21 3 / 5 


(22) 


17«/« 


(27) 


6 V4 


(76) 


Symphos. 


6 


(52) 


lli/, 


(28) 


31 V« 


(10) 


6 4 / 5 


(46) 


Avian. 


5V 3 


(61) 


19Vio 


(27) 


25 3 / 20 


(13) 


3 19 /20 


(83) 


Auson. Mos. 


5V4 


(92) 


23 


(21) 


OVio 


(72) 


7 


(69) 


Paulin. Nol. 


8V 4 


(841) 


40 6 /4 5 


(173) 


9 


(772) 


5V 4 


(1321) 



Ovidius voeabulum spondiacum in primo et quarto pede 
positum maxime fere omnium vitavit, vocabulum dactylicum 
valde amavit. Avienus 1 ) vocabulum spondiacum non vitavit, 
verum in quarto pede etiam saepius quam omnes fere ceteri 
posuit. sed alia ex parte vocabulum dactylicum magno cum 
studio his in pedibus, praecipue in quarto pede collocavit. con- 
venit ei fere cum Vergilio in ecl. ? Calpurnio, bucolicorum 
scriptoribus. sed etiam Prudentio, Ausonio, Paulino vocabulum 
dactylicum in primo et quarto pede ponere placuit. Claudianus 
vero et Symphosius et Avianus in primum quidem pedem tale 
vocabulum saepius admiserunt, sed in quarto pede valde vita- 



1) in rebus computandis Avieni carmen alterura potissinium 
in quaestionem vocabo, quod hoc ex carmine perfectiorem artem 
metricam cognovisse nobis videmur. 



62 



verunt. etiam apud ceteros poetas quarti saeculi vocabulum 
dactylicum satis saepe in primo pede positum invenitur. 

Hae res arte cohaerent cum sensus interstitio post pri- 
mum et quartum pedem posito, de quo nunc amplius quaeren- 
dum erit. interstitium sententiae invenitur: 





post ] 


;. pedem 


post 4. pedem 


in 


semel in 


qui 


est 


semel in 


qui 


est 




versibus 


dact. 


spond. 


versibus 


dact. 


spond. 


Lucret. I 


21 V 5 enis 


31iens 


21iens 


32i/ 2 enis 


Igiens 


Igiens 


Horat. epist. II 








9V 6 


72 


33 


Verg. ecl. l ) 


12% 


60 


6 


15Vl3 






Verg. ge. III, IV 


1« Vu 


73 


9 


«V« 


24 





„ Aen. I, IX 








65 9 / 20 






Ovid. met. I 


20 


39 





60 


13 





ii 


15 3 / 5 


55 


1 


54 7 /io 


16 





iii 








40% 


17 





iv 








50V 5 


12 


4 


v 








27 3 / 25 


25 





x 








24% 


29 


1 


XI 








3lVl2 


25 





XII 








69% 


7 


2 


Calpurn. I, II 


u 2 / 5 


17 





16 Ve 






Neraes. ecl. I, II 


l2 3 / 5 


14 





88Vi 






Porfyr. 


81»/ 4 


16 


5 


15'VjB 


21 


23 


luvenc. 


20% 


136 


20 


I6OV2 


11 


9 


de Sod. et de Iona 


20% 


10 


3 


34 


7 


1 


Damas. 


89»/* 


3 


1 


44% 


7 


1 


ad quend. senat. 


85 


1 





21 V4 


4 





adv. Marc. 


86% 


13 


2 


86V10 


-18 


18 


Prudent. 


14»/» 


343 


14 


24% 


175 


32 


contra pag. 


122 


1 





122 





1 


Avien. II 


ll l / 9 


167 


2 


9%o 


183 


6 


i III 


12 9 /,o 


108 





7%o 


190 


1 


Claud. I 


8% 


30 


2 


279 


1 





. v 


9 9 / 10 


51 


2 


263 Vi 


2 





. x 








341 


1 





. xxi 








192V 2 


1 


1 


„ XXII 








238 


2 





, XXIV 








123 


3 





„ XXVII 


1 








1 






1) quae de quarto pede a Vergilio (ecl., Aen. I, IX), Calpur- 
nio, Nemesiano formato proposui, ex Mulleri libro (p. 216) petita sunt. 



— 63 — 





post 


1. pedem 


post < 


1. pedem 


in 


semel in 


qui 


est 


semel in 


qui 


est 




versibus 


dact. 


spond. 


versibus 


dact. 


spond. 


Claud. XXVIII 








110 


5 


1 


n XXXIII 


9 3 / 5 


29 


1 


144 


2 





„ XXXV 


9-Vi6 


39 


2 


186 


2 





„ XXXVI 


10 Ve 


43 


1 


112 


4 





. LIII 








64 


2 





Symphos. 








105 


3 





Avian 


[20% 


16 


01 1) 


81 3 / 4 


4 





Rutil. Narnat. 


[50^7 


4 


3]i) 


356 





1 


carm. de ponder. 








52 


4 





» de fig\ 


93 


1 


1 


10 9 /io 


5 


12 


Auson. 


21 3 / 4 


(42 


5)2) 


19 2 / 5 


145 


21 


Paulin. Nol. XIX 


12 4 / 5 


54 . 


3 


l»*/i 


30 


8 


Claud. Mar. Victoris 














praef. et I 








134 3/ 6 


3 


2 


Paulin. Petric. I 


21 2 / 5 


16 


2 


35Vio 


8 


3 


Paulin. Pell. 








51 Vs 


10 


2 


Cyprian. Gall. I 








166*/ 5 


4 


5 


in genesin 


88% 


5 


1 


I8V4 


8 


3 


de mart. Maccab. 


39 2 / 5 


10 





784/ 5 


4 


1 


de evang*. 


114 


1 





28*/« 


3 


1 


Priscian. de laude A. i. 








312 





1 


perieg. 








36 V4 


10 


20 



Post primum pedem poetae carminum bucolicorum, Ver- 
gilius in ecl. et ge., Ca.lpurnius, Nemesianus, sententiam sae- 
pius finierunt, nec non Ovidius, luvencus, Prudentius, Ausonius, 
Paulinus Nol. hoc sibi permiserunt. Avienus eandem fere 
quam Calpurnius rationem secutus est, saepius etiam Claudia- 
nus hoc loco distinxit. post quartum pedem Ovidius interdum 
sententiae clausulam admisit; saepius etiam Vergilius in ecl., 
Calpurnius, saepissime vero Avienus hanc licentiam sibi sump- 
sit, neque Prudentius, Ausonius, Paulinus Nol. tantopere rece- 
dunt. plane vero Claudianus, Symphosius, Avianus, Rutilius 
hoc sensus interstitium vitaverunt. Horatius, Porfyrius, auctor 



cup. 



1) hi numeri ad pentametrum pertinent. 

2) haec 47 exempla occurrunt in carminibus Mos., ecl. II- 
ci\, epist. V, XIV, XXII (1021 versus). 



-IX, 



- 64 - 

carminis de figuris, quaniquam in numeris cum Avieno fere 
consentiunt, vix huc referri possunt, quia quarti pedis legem 
non observaverunt. 

Plerique enim poetae sensus interstitio, quod in prima 
et quarta diaeresi occurrit, dactylum quam spondeum antece- 
dere maluerunt. ita factum est, ut iidem fere poetae, qui post 
primum sive quartum pedem sensum finire soliti sunt, his in 
pedibus vocem dactylicam ponere mallent. haec lex, quae apud 
Lucretium et Horatium vixdum valet 1 ), postea a paucis tan- 
tum neglegitur: a Porfyrio, Iuvenco, auctore carminis adv. 
Marcionem, auctore carminis de figuris, Cypriano Gallo, Pris- 
ciano; neque ceteri eam pari studio observaverunt. sed Avienus 
omnes fere elegantia superat, qui quamquam saepius quam 
ceteri sensus interstitium post primum et quartum pedem po- 
suit, tamen non saepius quam elegantissimus quisque spondeum 
in hos pedes admiscrit. 

Iam non est dubium, quin haec diaeresis bucolica, in 
quam dactylo antecedente sensus interstitiurn incidit, ad poe- 
tarum graecorum Homeri et Alexandrinorum caesuram bucoli- 
cam referenda sit. nam ab hexametro latino interstitium sen- 
sus in quarta diaeresi positum omnino alienum esse, Mtiller 
(p. 216) ostendit. Vergilius vero Theocriti carmina bucolica 
imitatus illi Alexandrinorum incisioni paulo maiorem locum in 
versibus suis concessit dehinc quarto saeculo, qua aetate 
grammaticos latinos versum bucolicum valde curasse vidimus, 
apud nonnullos poetas eadem incisio graeca magna auctoritate 
floruit. hoc tantum inter incisionem bucolicam poetarum 
Alexandrinorum et Romanorum intercedere videtur, quod illi 
quartum pedem dactylum esse volebant, quotiens diaeresis se- 
queretur, hi tunc tantum eam legem observabant, cum in hac 
diaeresi sensus interstitium occurreret. iam forsitan aliquis arbi- 
tretur, Romanos ut Alexandrinos huic incisioni bucolicae vim 
caesurae cuiusdam metricae tribuisse. sed apud Romanos in 
quarto pede plane eadem lex quae in primo valet. in prima 
vero diaeresi de ulla caesura cogitari non potest. itaque hoc 
iam statuere licet, legem illam, qua praecipitur, ut primus et 



1) cf. Sylla p. 59. 



- 65 — 

quartus pes sit dactylus, apud Romanos solum ad sensus inter- 
stitium i. e. ad rem grammaticam, sed nullo modo ad rem 
metricam pertinere 1 ). 

Caput VIII. I)e caesuris. 

De grammaticorum praeceptis. 

Terentianus (1669 — 1718), cuius praccepta Apthonius 
(Mar. Vict. p. 64, 30 — 66, 3) perscribit, quattuor caesuras: 
semiquinariam, semiseptenariam, tertiam trochaicam, quartam 
trochaieani, enumerat. eandem rationem Servius (de cent. metr. p. 
457, 9) spectare videtur. Serg. (in Don. p. 523, 11) et auctor frag- 
mentorum Sangallensium (p.638, 6) quinque caesuras: semiquina- 
riam, semiseptenariam, tertiam trochaicam, quartam trochaicam, 
bucolicam, lulius Severus (p. 645, 25) quattuor caesuras: semi- 
quinariam, semiseptenariam, tertiam trochaicam, bucolicam, pro- 
ponunt. sed omnes gramrnatici adhuc allati ea in re consentiunt, 
ut semiquinariae et semiseptenariae solis vim caesurarum tri- 
buant, reliquas nihil valere velint. auctor commentationis cui in- 
scribitur de finalibus metrorum (p. 240, 1 — 10) et Priscianus 
(II p. 460, 13) tres caesuras: semiquinariam, tertiam trocbaicani, 
semiseptenariam, primarias habent ; quibus caesuras minus validas 
hic bucolicam, quartam trochaicam, aliam quandam 2 ), ille solam 
bucolicam addit. Atilius Fortunatianus (p. 284, 25) vero solam 
semiquinariam et tertiam trochaicam affert. Diomedes (p. 497, 4) 
quattuor quidem caesuras enumerat : semiquinariam, tertiam 
trochaicam, semiseptenariam, quartam quandam ; sed de earum 
vi nullo modo diiudicat, neque quarta quidem caesura utrum 
trochaica an dactylica an spondiaca habenda sit cognovit. 

Haec omnia non ad versum latinum pertinent ; nam apud 
poetas Romanos post Vergilii aetatem caesura semiseptenaria 
non iam per se stat, semiternaria quae a grammaticis prorsus 
non commemoratur 3 ), desiderari non potest. tertia et quarta 

1) cf. p. 72. 

2) p. 460, 14: „quarta enim bucolica magis passio est, sicut 
hemiepes et quarta trochaica et quae inveniuntur per singulos 
pedes." Priscianus caesuram quandam in tertia diaeresi positam 
versus Priapei spectare videtur. 

3) hanc caesuram primus Ausonius (cent. nupt. praef.) com- 
memorat ; cf. Huemer p. 45 et 49. 

5 



- 66 - 

trocliaica nullius fere momenti sunt. caesura quaedam bucolica, 
quae semiquinariam iuvet, in hexametro latino desiderari non 
potest. sed quae ab illis grammaticis affertur bucolica, cui 
dactylum antecedere necesse est 1 ), apud Romanos nulla est. 
satis apparet, illa grammaticorum praecepta non solum ad grae- 
cum versum pertinere, in quo semiquinaria, tertia trochaica, 
semiseptenaria caesurae per se stant necnon bucolica illa valet, 
sed etiam ex graecorum metricorum libris descripta esse. con- 
sentit vero ratio caesurarum, quam graeci proponunt 2 ), atque 
ex fontibus graecis etiam multa illa nomina graeca fluxerunt, 
quae occurrunt. tamen nonnulli quidem grammatici operam 
dederunt, ut praecepta graecorum ad latinuin versum acconi- 
modarent, Terentianum dico, Apthonium, Servium, Sergium, 
auctorem fragmentorum Sangallensium, Iulium Severum, qui 
semiquinariam et semiseptenariam caesuras solas valere con- 
tenderent 3 ). sed ne hi quidem propriam vim, quae caesuris 
primariis sive subsidiariis in versu latino tribuenda sit, intelle- 
xerunt. itaque ad caesurarum rationem cognoscendam, gram- 
maticorum praeceptis relictis poetae ipsi nobis inspiciendi erunt ? 
atque primum quaerendum erit, quam rationem in caesuris 
statuendis sequi debeamus. 

Quae ratio in caesuris statuendis adhibenda sit. 

A. De syllaba ancipiti. 

Syllabam ancipitem et hiatum ad caesuram statuendam 
non sufficere, p. 16 sq. vidimus, cum sola thesis vi poetae sylla- 
bam brevem producere soliti sint. 

B. De voce monosyllaba. 
Deinde ut in exeunte versu ita ante caesuram vox mono- 
syllaba displicebat. tamen apud plerosque poetas versus occur- 
runt, quales A hi sunt Avieni: 

II 475 cornipedis, simul hunc lux indiscreta retentat, 
498 pastores. strepit haec placido inter saxa susurro, 



1) cf. Diom. p. 498, 1; Iul. Sev. p. 645, 30; cf. etiam huius 
dissert. p. 55. 

2) cfs. velim e. g. quod schol. Hephaest. (p. 328, 15 (C.)) tradit. 

3) cf. Muller p. 209 sqq. 



- 67 - 

551 pone avidus iacet in notialia nubila pronus, 
577 longaevo, sex se rutila inter sidera tantum, 
696 cum redit a pelago ac movet in convexa volatum 1 ), 
711, 1006, 1009, 1575, III 364, 392, 484. invenitur etiam 
quater monosyllaba vox posita ante caesuram semiternariam 
in versibus: 
II 87 aetheris, ut stilus instabili convolvitur orbi 7 
864 clarior! hoc nam saepe notum praenoscere signo, 
953 sunt capita, hic genua aurigae defixa quiescunt, 
III 1104. . . adluit aestus 

Persicus hanc, Arabumque sinus rigat aequore terram. 
Legitur etiam pessimus ille versus II 1366, ante cuius 
caesuram semiternariam vox monosyllaba posita cum arsi se- 
quente synalipha coniungitur: 

nam qui solem hiberna novem putat aethere volvi, 
ut lunae spatium redeat, vetus Harpalus, ipsam 
ocius in sedes momentaque prisca reducit. 
ita Hugo Grotius (Arateorum syntagma, Lugd. Bat. 1600) ver- 
sum 1366 scripsit. traditur in cod. Vind.: Naq. solon, in 
Ambr. : Nanqz solon, in ed. pr. : Nam quce solem. quae libro- 
rum lectiones necessario lectionem egregiam namque Solon 
ostendere mihi videntur. quam si restituerimus, distinguen- 
duni erit : 

namque Solon hiberna novem putat aethera 2 ) volvi, 
ut lunae spatium redeat. vetus Harpalus ipsam 
ocius in sedes momentaque prisca reducit. 
illius ad numeros prolixa decennia rursum 
1370 adiecisse Meton Cecropea dicitur arte e. q. s. 
iam versus ille 1366 omni vitio metrico vacat. coniunctionem 
namque apud Avienum usitatissimam esse, ex Holderi indice 
reperies. vocabula vetus HarpaluSj quae antea parum eleganter 
ad sententiam relativam apposita erant, nunc subiecti munere 
funguntur. postremo pronomen ittius (1369) melius refertur ad 
subiectum remotius quam ad propius. ita quod rem criticam 



1) ita scribendum est, cf. p. 96. 

2) ita scribere malo : ed. princ. et editores: aethere, cod.Vind.: 
aethrae, Ambr.: etheva. 



- 68 - 

attinet, ex omni parte probatur lectionem traditam recte se 
habere. sed res gravissima hoc versu 1366 contineri mihi vide- 
tur. nam octaeterida antiquissinium quidem fuisse cyclum an- 
norum apud Graeeos, ex fabulis et religionibus priscis apparet 1 ). 
sed viri docti adhuc putabant, Cleostratum primum, quem 
post Anaximandri aetatem floruisse ex Plinii n. h. II 31 intelle^ 
gitur, octaeterida ratione dispositam in publicum prodidisse 2 ). 
Boeckh 3 ) vero opinatus est ? Solonem ut mensium lunarium 
rationem correxit, ita iam octaeteridi operam dedisse. quod 
re vera ita se habere Avienus solus quoad scio illo versu te- 
statur. quo quidem ex fonte poeta has res hauserit, nondum 
notum est. tamen hac de causa non dubitabimus, quin ille 
versus recte restitutus sit ; nam ne id quidem, quod de Har- 
pali studio poeta profert, scimus unde sumpserit 4 ). 

Ut in versibus supra allatis dubitari non potest, quin 
caesura post vocem monosyllabam incidat, ita quotiens vox 
monosyllaba in altera, tertia, quarta thesi occurrit, non est, 
cur hoc loco versus caesuram non statuamus. ita neque his in 
versibus Avieni caesuram semiquinariam agnoscere dubitabimus, 
in quibus forsitan aliquis semiseptenariam valere velit: 
II 17 inseruit. rite hunc primum, medium adque secundum, 
307 fluctibus instabile et glauci vada turgida ponti, 
349 exarsere odia et caelum pernicibus intrat, 
576 fama vetus septem has memorat genitore creatas, 
635 cygneo capiti et curvo contermina signo^). 



1) cf. Ludovicus Ideler, Handbuch der mathematischen und 
technischen Chronologie, Berol. 1825 sq. II p. 605 sqq. ; Augustus 
Boeckh, Zur Gesch. der Mondzyklen der Hellenen, Lipsiae 1855 
p. 10; Augustus Mommsen, Zweiter Beitr. zur Zeitrechng. der Grie- 
chen und Romer, in Nov. Ann. phil. suppl. III (1860) p. 382; idem, 
Chronologie, Lipsiae 1883 p. 36; G. F. Unger, Zeitrechng. der Gr. 
und K., in Hdbch. d. klass. Altertumsw. I 2 1892 p. 732. 

2) cf. Ideler 1. c. I p. 300, 305; Unger 1. c. p. 736. 

3) 1. c. p. 10 sq. 

4) de Harpalo cf. Ideler 1. c. 1 p. 300, 308. 

5) accedunt versus II 38, 257, 278, 290, 452, 501, 522, 859, 863, 928, 
932, 940, 967, 996, 1005, .1007, 1087, 1148, 1163, 1219, 1322, 1342, 1402, 
1408, 1523, 1569, 1626, 1631, 1682, 1729, 1778, 1852, 1877, III 91, 149, 
550, 632, 783, 795, 945, 1152, 1317. 



— 69 — 

in versum II 702 

hic nam detrusae in latebras procul Amphitrites 
704 . . . perruperat. 
Aldus praepositionem in } quae in codicibus non legitur, falso 
inseruit. nam verbum perrumpo omnibus ceteris locis (II 22, 
1185, 1808, III 434, 1273) cum casu accusativo praepositione 
omissa coniungitur. 

Iam vox monosyllaba ante semiternariam in Avieni car- 
mine altero ter, tertio semel, ante semiquinariam in altero car- 
mine 47 iens , in tertio 15 iens tantum extat; in boc carmine huic 
voci monosyllabae semper altera vox monosyllaba antecedit 
praeter duos versus (91, 632), in illo carmine non item. 
C. De synalipha. 
Ad caesurae naturam minime convenit synalipha, qua 
syllabae coniunguntur. tamen ne ratio confundatur, etiam in 
paucis illis versibus semiquinariam statuo, in quibus tertia 
thesis cum arsi coalescit, quamvis semiseptenariam statuere 
liceat. occurrunt vero omnes in altero carmine: 

760 cum portum tenuere, avidi volitantia raptim, 
932 scire sat est. quin signa etiam sunt quattuor istis } 
1238 haec membris discreta aliis extantiaque alte, 
1287 et claros fulgere umeros. at cetera nondum, 
522 quaerentem. non longa aries statione locatus. 
nam in versibus : 

II 103 voce feras ursasque et plaustra vocare solemus, 
719 x ), III 946, 1208, 1296 semiquinaria ante particulam que 
incidit. 

D. De sensus interstitio. 
Deinde num in caesura cognoscenda sententiae finis et 
ratio distinctionis nos iuvet, viri docti valde dissentiunt. Miiller 
(p. 195—198) enim contendit, caesuram a sensus interstitio 
non pendere. tamen idem vir doctus (p. 204) in versibus: 
oscula libavit natae. dehinc talia fatur, 
arcebat longe Latio, multosque per annos, 
rationem grammaticam secutus semiseptenariam caesuram statu- 
ere vult, cum qua coniungatur caesura subsidiaria in illo versu 



1) valde dubito, nuin hic versus recte restitutus sit. 



- 70 - 

semiquinaria, in hoc semilernaria. hac opioione reiecta Guilel- 
mus Meyer (p. 1044) profitetur, interpunctionis notam ad statu- 
endam caesuram sibi prorsus nihil valere. arguraenta vero ad 
hanc rem probandam non profert. Paulus Kleinecke (de penth. 
et hephth. caesuris a Vergilio usurpatis, diss. Hal. 1882) ex 
structura grammatica et collocatione vocabulorum ansam ad 
caesuras cognoscendas reperire conatus, quattuordecim legibus 
rationem comprehendit, quam inter caesuras metricas et distinc- 
tiones grammaticas intercedere vult. sed quamvis utiles hae 
quaestiones ad intellegendam structuram et pulqhritudinem 
hexametri latini sint, vereor ne ille vir doctus rem gramma- 
ticam et rem metricam commiscuerit. 

Hoc quidem per se patet, caesuram esse incisionem 
metricam ; non grammaticam. alia ex parte constat, poetas 
latinos in componendis versibus sensus interstitium nequaquam 
neglexisse. hoc vel inde apparet, quod non m omnes sedes 
versus sententiae clausulam admiserunt 1 ). illud tantum iiioneo, 
poetas diligenter cavisse, ne post primum et quartum pedem 
spondiacum sententiam finirent, quamquam vocabulum spon- 
diacum ab his pedibus alienum non erat. sed hanc legem 
solum ad sensus interstitium, non ad caesurarum rationem per- 
tinere, p. 64 sq. vidimus. itaque cavens ne leges distinctionis 
temere ad caesuras referam, in caesuris statuendis cum Gui- 
lelmo Meyer sensus interstitii prorsus nullam rationem habebo. 
in versibus quales 2 ) sunt Avieni: 

II 3 imus in astra Iovis monitu, lovis omine caelum, 

98 alter in optutum faciliSj latet alter et alto, 
259 et licet instanti similis similisque minanti, 
265 omnibus, ardet apex capiti, micat ignea late, 
et quales 3 ) sunt: 

II 27 adque aevi pariter gemini, simul omnia lustrans } 
43 iste modum statuit signis, hic rebus honorem, 

' 254 Callisto rutilet stellis, quibus usque ferinam, 

1729 diffundunt: caelo et Thetidi terrisque supinis, 



1) cf. p. 86. 

2) tales occurrunt in carmine altero 26, in tertio 36. 

3) tales occurrunt in carmine altero 46, in tertio 13. 



- 71 - 

semiquinariae vim caesurae primariae tribuo, quamvis aliquis 
semiseptenariam statuere possit, quae cum semiquinaria sive 
semiternaria coniuneta sit. 

E. De que particula in tertio trochaeo posita. 

lam quaeritur, quomodo de his versibus Avieni iudican- 
dum sit: 

II 346 incipit Assyriumque bibunt nova vellera fucum, 
566 tenditur ingentique dehinc vestigia passu, 

580 Electra Alcyoneque Geleno Taygeteque, 
1135 Jongior extremaeque poJum subit indiga caudae, 

III 44 porrigit, insertoque sinus interiacet agro, 

222 excipit, adversusque dehinc se Thracius artat, 
263 ergo solum terraeque Libystidis ora per austrum. 
invenitur enim finis vocabuli in versu II 580 post quartam 
arsin, in III 263 post alteram thesin et quartam arsin, in cete- 
ris post quartam thesin. sed -praeterea in omnibus primam 
syllabam tertiae arsis particula que occupat. praeter hos ver- 
sus et versus III 595 ? 659, 712, qui alio modo excusantur l ), 
nullus versus apud Avienum occurrit, quin caesura aut semi- 
quinaria aut semiseptenaria et semiternaria praeditus sit. ita- 
que censeo Guilelmum Meyer (p. 1045) suo iure contra Lucia- 
num Muller 2 ) contendisse, particulam que talibus in versibus 
per se stare, atque illis in versibus Avieni caesuram semiqui- 
nariam agnosco 3 ). 



1) cf. p. 78. 2) cf. Miiller p. 464. 

3) eandem rationem secutus est Sylla (p. 25 sq., 39), non vero 
Huemer. nam etiam apud Paulinum Nol. viginti versus inveniuntur 
incisione in tertio trochaeo et post quartam thesin praediti, quorum 
quindecim in tertio trochaeo particulam que praebent (cf. Huemer 
p. 51 et 52). quindecim versus occurrunt, qui finem vocabuli habent 
in altera thesi et tertio trochaeo et post quartam arsin, quorum in 
duobus tantum particula que post tertiam thesm logitur (cf. Huerner 
p 48 et 50). in omnibus his versibus Huemer putat caesuram ter- 
tiain trochaicam valere coniunctam sive cum semiseptenaria sive 
cum semiternaria et bucolica. sed tali interpretatione omnes reg*ulae 
atque rationes confunduntur. in iis versibus, qui post tertiam thesin 
particulam que praebent, semiquiuaria valere mihi videtur, in reli- 
quis versibus Paulinum hexametri leges illius aetatis migrasse 
arbitror. 



— 72 — 

De caesurarum ratione. 

A. De caesura semiquinaria. 

Meyer (p. 1050 et 1055 sqq.) ostendit, inde ab aetate 
Ciceronis et Lucretii oranes poetas Romanos operam dedisse, 
ut unumquemque versum semiquinaria praeditum praeterea 
caesura auxiliaria sive semiseptenaria sive bucolica quadam 
inciderent. apud graecos quidem poetas caesurae bucolicae 
dactylum antecedere necesse erat 1 ). sed Romanorum caesura, 
quam ille dicit bucolicam, multo saepius post vocabulum spon- 
diacum quam dactylicum legitur. ideo satis incisi sunt ver- 
sus, quales sunt Avieni: 

II 16 quo digesta capax solidaret semina mundus, 

35 ut face flammanti tenebrosos rumpat amictus, 

59 libra celerque aries demenso pondere Olympi, 

72 o per multa operum mea semper cura camenae, 

permulti alii. tamen Meyer (p. 1056) contendit, poetas Roma- 

nos hanc caesuram bucolicam a poetis Alexandrinis accepisse, 

ita quidem, ut lege Alexandrinorum mutata vocabulum spon- 

diacum ei antecedere maluerint quam dactylicum. hoc vero 

non recte contendisse mihi videtur. nam illam legem, qua 

praecipitur ut quartus pes sit dactylus, poetas Romanos ad 

sensus interstitium iuvandum recepisse, non ad caesuram buco- 

licam significandam, supra vidimus. observatur etiam haec 

lex in versibus, in quibus de caesura bucolica, quae semiqui- 

nariam iuvet, cogitari non potest, velut in 

Verg. ecl. III 3 infelix o semper ovis pecus! ipse 

Neaeram, 
23 si nescis, meus ille caper fuit; et mihi Damon, 
ge. I 371 eurique zephyrique tonat domus: omnia 

plenis, 
380 angustum formica terens iter, et bibit ingens. 
huc etiam referendus est Avieni versus II 91 

cursus agit motatve loco labor, ut semel haerens, 
in quo semiseptenariam cum semiternaria valere statuo. itaque 
dicendum est, Romanorum caesuram, quae post quartum pedem 



1) cf. Imm. Bekker, Homer. Blatter I Bonnae 1863 p. 144; I. 
La Roche, loco p. 60 cit,; Meyer p. 1000; huius diss. p. Q6 an. 1. 



— 73 — 

posita serniquinariam iuvat, ex propria natura hexametri latini 
ortam, nullo modo ad poetarum Alexandrinorum caesuram 
bucolicam referendam esse 1 ). 

B. De caesura semiseptenaria. 

Ut semiquinariae omnibus in versibus, qui in tertia thesi 
finem vocabuli praebent, vim caesurae primariae tribuo, ita 
semiscptenariam in illis tantum valere statuo, qui in tertio 
pede aut nullam aut trochaicam caesuram, in quarta vero et 
altera thesi finem vocabuli praebent. Birt enim et Guilelmus 
Meyer (Uber die weibl. Caesur des klass. lat. Hex., in Sitzgsber. 
der Bayr. A. 1889 p. 228) ostenderunt, inde a Vergilii aetate 
omnes fere versus semiseptenaria praeditos praeterea caesura 
semiternaria auxiliaria incidi, cuins modi versus Birt tripartitos 
appellat. sed eos versus tripartitos Birt invenit elegantiores 
esse, qui in tertio trochaeo finem vocabuli praebeant, eos 
vero versus, qui omni incisione tertii pedis careant, magis 
magisque vitari. 

De Avieni et ceterorum poetarum consuetudine. 

A. Quae ratio inter semiquinariam et semisepte- 
nariam intercedat. 

Apud Avienum invenitur: 



caesura 



in carminis II 
versibus 

1878enis I lOOenis 



in carminis III 
versibus 



1393enis 



lOOenis 



semiquinaria . 
semiseptenaria 



17(38iens 
110 . 



94,14iens 
5,86 „ 



1327iens 

63 . 



95,26 iens 
4,52 „ 



tertii carminis tres versus non satis inciduntur, de quibus 
p. 78 agetur. saepius igitur in altero quam in tertio carmine 
caesura semiseptenaria adhibetur. 



1) idem Meyer paucis annis post illam commentationem 
editam concessit, se in legibus versus latini statuendis auctoritati 
Alexandrinorum nimis multurn tribuisse (in Sitzgsber. der Bayr. A. 
1889 p 234). 



_ 74 - 



Iam ceteroium poetarum consuetudinem couferamus. cae- 
sura semiquinaria invenitur: 



m 



in vorsibus 
omnibus I centenis 



pro singulis semi- 

septenariis occurrunt 

semiquinariae 



Verg\ ecl. 1— V . , . 

„ Aon. I . . . . 
Ovid. met. I . . . . 
Valer. Flacc. I T-500 

Porfyr 

Iuvenc 

Laud. Domini . . . 
de Sod. et de Iona 
Damas. ...... 

Ps -Damas 

ad quend. senat. . . 
adv. Marcionem . . 

contra pag 

Prudent 

Avien. II 

. I" 

Claud. I 

„ de rapt. Pros. 

Symphos 

Avian 

Rutil 

carm. de ponder. . . 
de fig . . . 

Auson 

Paulin. Nol 



352iens 

452 

649 

697 

399 

588 
3038 

135 

190 

322 

234 

82 

1135 

113 
4328 
1768 
1327 

214 

879 

313 

314 

340 

195 

145 
2773 
5886 



83,81 ieni 

87,94 

85,85 

89,70 

78,60 

88,16 

94,39 

91,22 

69,85 

90,20 

88,30 

96,47 

87,31 

92,62 

85,72 

94,14 

95,26 

76,70 

77,11 

99,30 

96,02 

95,51 

93,79 

77,96 

86,12 

83,92 



5,6e»ae 

7,5 

6,1 

8,5 

4,0 

7,4 
17,8 ' 
10,4 

4,6 
12,5 

7,5 

2,8 

7,1 
12,6 

6,0 
16,1 
21,1 

3,3 

3,4 

156,5 

24,2 

21,2 

15,0 

3,8 

6,2 

6,0 



Poetarum christianorum quarti saeculi nonnulli consuetu- 
dinem Vergilii et Ovidii fere sequuntur. Porfyriurn dico, auc- 
tores epigrammatum Ps.-Damasianorum ; auctorem carminisadv. 
Marcionem, Prudentium. apud ceteros caesura semiseptenaria 
multo magis recedit. poetae vero pagani, inter eos Avienus 
hanc caesuram plane fere reiciunt. Claudianus solus eam 
saepissime usurpat Valerii rationem secutus. deinde poetae 
Galli ad Vergilii fere usum revertuntur. 



- 75 - 



B. De ratione semiquinariae. 

Caesura semiquinaria apud Avienum plerumque cum semi- 
septenaria vel bucolica quae dicitur coniuncta est. tamen 
caesura subsidiaria desideratur in carminis alterius versibus 
1768 <nis 99 ien8 , 100 enis 5,6 ie " s ; in carminis tertii versibus 
1327 enis 53 ie " s , 100 enis 4,0 ien \ hi versus ita compositi sunt, ut 







in 


carmine 






II 




III 


habeant finem vocabuli in quarto trochaeo . 

inveniatur praepositio monosyllaba vocabuli 

compositi in quarta thesi 


41iens 
41 
5 
12 


21iens 
16 


inveniatur praepositio disyllaba vo 
positi in quarto pede 


cabuli com- 


7 


quartam et quintain thesin unurn 
comprehendat . . . . . . 


vocabulum 


9 



quod fit his quidem in versibus: 

II 227 hic rigidos artus formae anguitenentis honore, 
309 delphinos virides et physeteras anhelos^ 
770 perterret cetos. nam Threicii prope flabra, 
1768 proxima decerpunt, si Threiciae per aperta, 
1385 si libet aerios et tempestatibus ipsis, 
1610 cum madefacta dies sub tempestatibus horret, 
1625 nimborum expertes et tempestatibus atris, 
1485 suffusus rutilo, mox tempestate sonora, 
cf. Verg. Aen. I 53 luctantes ventos tempestatesque sonoras, 
cf. etiam Verg. ge. I 27, Aen. I 80, 255; 

1429 hic inflictus item diversorumque per aethram, 
1520 exhalantis humi qua spiramenta madescunt, 
1763 Orchilos infestus si floricomis hymenaeis, 
cf. Verg. Aen. I 651 ; 

1783 uventis caeli sibi nutrimenta latenter, 
III 18 unius: est primum Libyae Europaeque Asiaeque, 
cf. Dion. 9 jzqcdtyjv juev Atfivrjv, juexd d' Evqwttvjv Aotrjv re', 

. 442 Sarmata, Germani, Oeta, Basternaeque feroces, 
cf. Dion. 304 FeQjuavot ^ajudrat re Terat $ djua BaoraQvat re\ 
827 caespite dorsa trahens in Nysaeum Platamona, 
868 ab Xanthi ripis atque Idaeo Simoente, 
cf. Dion. 683 . . . xal Idaiov ^tjuoevrog; 



— 76 



869 inter chauricrepas et scruposas convallis, 

895 Caucaseas arces et dumicolas Arienos, 
cf. Dion. 714 Kavxaoiag xvrjjuZdag *EQv$Qaicov Aqitjvojv; 

1208 Cissi Massabataeque et Chalonita vagantur, 
cf. Dion. 1^15 Ktoool Meooafidrai re, Xalcovaai re vejuovrai, 

1296 Oritas Aribasque et veloces Arachotas, 
cf. Dion. 1096 'QQeirag x "AQifidg re hvoylaivovg x AQa^ojTag] 

1314 pars telas statuunt, et vestimenta laborant. 
Iam Avieni usum cum aliis poetis comparemus. 













caesura 


quarta 


quarta et quinta 


in 


trochaica invenitur 
in versibus 


thesis uno vocabulo 

comprehenduntur 

in versibus 




omnibus 


lOOenis 


omnibus 


lOOenis 


Verg. ecl. I— V 


7iens 


l,65iens 


3iens 


OJliens 


Q'P 1 












18 


3,50 


16 


3,11 


„ Aen. I 














14 


1,85 


9 


1,19 


Ov. met. I . 














49 


6,29 


19 


2,44 


Porfyr. . . 














6 


0,90 


7 


1,05 


Iuvenc. . . 














31 


0,97 


51 


1,59 


Prudent. 














114 


2,26 


218 


4,32 


Avien. II 














41 


2,18 


58 


3,09 


. iii • 














21 


1,58 


32 


2,30 


Auson. . . 














115 


3,57 


134 


4,16 


Paulin. Nol. 














245 


3,55 


226 


3,28 



inde intellegitur, poetas veteres versum caesura quarta trochaica 
incidere maluisse quam semiquinariam nulla caesura auxiliaria 
adiuvare, poetas recentiores rem invertisse. 

C. De ratione semiseptenariae. 

Caesuram semiseptenariam Avienus semper cum semi- 
ternaria coniunxit. praeterea in tertio trocbaeo vocabuli finem 
posuit in carmine altero 93 iens , tertio 58 iens , tertium pedem 
prorsus non incidit in carmine altero I7 ens (in versibus 69, 
87, 126, 295, 402, 644, 692, 725, 953, 1110, 1140, 1144, 
1156, 1252, 1263, 1356, 1673), in carmine tertio 5 iens tantum 
(in versibus 423, 468, 631, 769, 959). 

Iam videamus, quomodo ceteri poetae caesuram semi- 
septenariam adhibuerint. 



— 77 — 



m 



Verg. ecl. 1 ) .... 

„ Aen. I . . . 

IV 1 ) . . 

Ovid. niet. I . . . 

Val. Flacc. I 1 - 500. 

Iuvenc 

Laud. Domini . . . 
de Sod. et de Iona . 
Damas. . . • . . . 
ad quend. sen. . . 
adv. Marcionem . . 

contra pag 

Prudent 

Avien. II .... 

„ III ... . 
Claud. I 

„ de rapt. Pros. 
Symphos. . . . 

Avian 

Eutil 

carm. de ponder. 

„ de fig. . . . 

Auson 

Paulin. Nol. . . . 



in tertio 

trochaeo 

vocabulum 

finitur 



tertius 
pes non 
inciditur 



92iens 

47 

73 

63 

82 

84 
156 

12 

34 

24 

3 

116 

8 

644 

93 

58 

64 

260 

2 

13 
9 

11 

9 

406 

863 



13iens 

13 
34 
42 


17 

8 

1 

7 

2 


27 


74 
17 

5 

1 

1 





7 

2 

18 

41 

125 



pro singulis 
versibus huius 
formae occur- 

runt illius 
formae versus 



7,lem 
3,6 
.2,1 
1,5 

82 /o 

4,9 
19,5 
12,0 

4,9 
12,0 

'% 
4,3 

% 

8,7 

5,5 
11,6 
64 
260 
2 /o 

13 /o 

1,3 

5,5 

0,5 

9,9 

6,9 



Recentiorum poetarum plerique eos versus, qui in tertio pede 
non inciduntur, vel magis vitaverunt, quam ipse Vergilius, Iu- 
vencum dico, auctores carminum quibus inscribitur: Laudes 
Domini, ad quendam senatorem, contra paganos, Damasum, 
etiam Prudentium. Avienus quoque in tertio carmine Vergilium 
elegantia superat, in altero valde recedit. Symphosius vero et 
Avianus et Claudianus Ovidium elegantia adaequant. sed Au- 
sonius et Paulinus versum minus elegantem interdum admi- 
serunt. 



1) numeros, quos de Vergilii eclogis et Aen. IV attuli, ex Birtii 
libro petivi. 



— 78 — 

D. De versibus non secundum regulas ineisis. 

Restant tres versus tertii carrninis Avieni, qui non se- 
cundum regulas compositi sunt. 

659 inque notum post dira Ceraunia carbasa siquis 
torqueat. 
codices: dura, Camers: dira. hic versus inde excusatur, 
quod accurate formatus est secundum versum Dionysii 492 

jtQog de vorov juerd dgvjud Kegavvta vrjl fieovorj, 
qui easdem incisiones praebet. praeterea nunc apparet vocabu- 
lum traditum dura (i. e. dgvjud), quod iam Breysig (in Mus. 
Rhen. LVI p. 659) restituere voluit, recte se habere. 

Duo versus caesura tertia trochaica et bucolica nec non 

semiternaria latente inciduntur: 

595 fluctibus attolluntur Echinades: haut procul inde, 
712 nec minus attolluntur Ionides insulae ab alto. 

tales versus ne a Vergilio quidem alieni sunt, qui scribit (Aen. 

I 500): 

hinc atque hinc glomerantur oreades: illa pharetram. 

sed hi quoque versus Avieni inde veniam habent, quod accu- 

ratissime ad exemplum Dionysii compositi sunt, qui scribit* 
435 vf)oooVy ag xaXeovotv 'E%ivddag, fjotv ojuovqojv, 
533 ralg d' ent vfjoot eaotv 'Icovtdeg' evfia de Kavvog. 

Iam dicendum est de versu II 675 qui traditur: 
litus ama, fuge sollers caerula tegmina noctis. 
nullo modo arbitrari licet, Avienum tam malum versum scrip- 
sisse. in codice Ambr. supra vocabulum fuge b littera, supra 
sollers a littera legitur, quae vocabula transposita editores 
suo iure receperunt. prima pars versus secundum Vergilium 
formatus est ? qui scribit (Aen. V 163): 

litus ama et laeva stringat sine palmula cautes. 

Tribus illis versibus exceptis, quos valida veuia non ca- 
rere vidimus, Avienus regulas caesurarum nusquam migravit. 
eandem diligentiam Claudianus, Symphosius, Avianus, Rutilius 
in versibus componendis adhibuerunt, non vero poetae chri- 
stiani. horum quas licentias poetae illustriores tantum sibi sump- 
senntj proferre mihi in animo est. 



— 79 - 

Iuvencus tres tantum versus minus accurate composuit: 
II 693 vocibus indubitata fides comitabitur istis, 
IV 643 militibus: scelerata ludibria corpore praebet, 
Arev. : scelerum, Huem.: sanctus.. 

640 hoc pretium pretiosi corporis instituentes. 
Damasus (IV 10) scripsit: 

haec curavit Mercurius levita fidelis. 
Auctor adv. Marcionem 12 versus sola semiseptena- 
ria, 6 versus semiternaria, 3 versus nulla caesura incidit: 

II 23 omnem legis et infamem deducere causam, 

25 qiios in amicitiam adlexit deus, ad sua dona, 
56 ipse Christus evangelium est, si cernere vultis, 
258 denique dixit oportere superindui vestem, 
III 231 convixere cibo assidue, testantur ut ipsi, 

278 post quem Cletus et ipse gregem suscepit ovilis, 
V 15 iamdudum expectata piis cum semine sancto, 
40 qui cohibetur homo interior, concisus inique, 
62 post haec posset et interior homo sanguine iunctis, 
185 de qua carne, quia illum vos habuisse negatis, 
228 tandem venit ab imperio patris omnipotentis, 
233 angelo, virgine, carne sua, Ugnique medela; 
I 233 causa potest pietati nulla resistere sanctae, 

III 67 at Iesus Nave filius, Auses ante vocatus, 

198 Zacharias vim passus, et angelus ipse Malachim, 
232 hunc Paulus, praelectus apostolus in vice missus, 
296 atque pio suscepit Anicetus ordine sortem, 
V 100 hanc optat secum immortalem semper habere; 

III 21 5 Esdras vates, legis doctor et ipse sacerdos, 

IV 112 isthic ara sita effulgebat nobilis auro, 

212 ante tribunale, ante pavimentumque paravit. 

Prudentius 6 versus caesura sola semiseptenaria, 4 ver- 
sus semiternaria incisos sibi indulsit: 
ap. 427 vox evangelica, Hyrcanas quoque fervida brumas, 

613 attigit, inluxisse diem lactantibus horis, 
psych. 900 sensimus incaluisse Deo, quotiens tepefactum, 
in Sym. I 134 Maenadas inflammante mero in scelus omne 
rotatas, 
135 hoc circumsaltante choro temulentus adulter, 



— 80 - 

II 738 vicimus 7 exultare libet. quid tale repulso; 
psych. 32 de pecudum satiata solo adplicat et pede calcat, 

98 dixerat haec, et laeta Libidinis interfectae, 
in Sym. II 625 dissimili ratione tuentibus, ut fuit olim, 
perist. IX 5 stratus humi tumulo advolvebar, quem sacer 
ornat. 
Ausonius adraisit versus sola semiternaria incisos 1 ): 
praef. I 31 Alcides Atlantis et Aeacides Chironis, 
par. III 7 tu frater genetricis et unanimis genitori, 
cup. cr. 10 mirator Narcissus et Oebalides Hyacinthus, 
Mos. 414 nobilibus repetenda nepotibus. at modo coeptum, 
epigr. XXXIV 1 dicebam, tibi: Galla senescimus; effugit aetas. 
Paulinus Nolanus 28 2 ) versus sola semiseptenaria, 
13 3 ) sola semiternaria, 2 4 ) nulla caesura instruxit: 
IX 48 nec minus ille beatus erit, qui parva tenebit, 
XVI 67 ? XIX 298, XXVII 405, XXXI 261 ; 

XV 34 nec tibi difficile, omnipotens, mea solvere doctis, 

XVI 195, XVIII 13, 434, XIX 101, 356, 444, 484, XX 172, 
XXI 66, 570, 589, 652, 761, XXIII 123, 151, XXVI 68, 213, 
XXVII 473, XXVIII 151, XXXI 105, XXXII 73, epist. p. 
50 v. 55; 

XV 262 bisseno sublimis in agmine discipulorum, 

203, XVI 13, 111, XXII 79, XXIII 96, XXVI 411, XXVII 

43, 395, XXVIII 273, VIII 29, X 261, epist. p. 50 v. 61; 

XI 9 omnibus excolere, adfectu observare fideli, 
XXXII 208 quique invisibilem inconprensibilemque fatetur. 



Caput IX. De versu exeunte. 

De Avieni consuetudine. 
Vocem monosyllabam Avienus in altero carmine 14 iens , 
in tertio earmine 14 iens in exeunte versu posuit. quater vox 
enclitica est in fine legitur: II 330 traducere 7nos est, 369 



1) ita Raehse p. 24—26. 

2) cf. Huemer p. 52 et 54. 

3) cf. H. p. 48. 

4) cf. H. p. 55. 



— 81 - 

cernere fas est (cf. Verg. A. I 77), III 282 inscia gens est, 866 
Cercetia gens est. ter praepositio proclitiea vocem nionosyllabam 
praecedit: III 287 inclyta post hos, 522 confinia: post hos, 
379 subducitur, ex quo (cf. Verg. A. II 163). praeterea dua- 
bus vocibus monosyllabis finiuntur tres versus: II 626 dedu- 
xerat. at cum (cf. Verg. ge. I 314, 370, III 133), 1467 cor- 
nua nec se (cf. Verg. A. III 151, VI 117), III 735 cir- 
cumfluus et quis (cf. Paulin. Nol. III 4). etiam ii versus, 
qui in unam vocem monosyllabam desinnnt, saepe venia non 
carent: II 28 rerum opifex hic, qui versus quadam necessitate 
coercetur, cuni ei exemplum Ovidii (met. I 79) subsit; praeter- 
ea versus sequens ab eodem vocabulo hic incipit, a quo ille 
versus clauditur 1 ). II 93 Oceano pars, 457 inque umeros vix, 
231 ex umeris lux, 357 fulgore micat lux, 710 ignipotens 
lux, 854 luciparens Nox, qui versus formatus est secundum 
Arati versum 408 a.Q%airj Nv£ (cf. etiam Lucil. 127 (Marx), 
Verg. A. II 250, ge. I 247), 1550 umbriferum vis, (cf. Yerg. 
ge. I 313), III 19 insinuat vis, 311 Italidum vi, 1113 ladani 
vim (cf. Lucr. I 13, 479, 722, Verg. A. IV 132, IX 532, X 
864 ; XII 552), II 1605 iubar igniferum sol (cf. Iuvenc. III 1 

fuderat in terras roseum iubar ignicomus sol), 
III 1307 hanc radiis sol, sequens versus incipit a vocabulo 
sol, (cf. Iuvenc. IV 149 radios sol, 586), II 1788 erigitur flos, 
III 130 hicqueprocul se (cf. Lucr. I 33, 110, 502, 982, Verg. A. 
X 259, 8»2), 738 Aethiopum gens (cf. Dion. 559 exeunt. vers. : 
AifiLOJifjeg), 946 Durateum gens (cf. Verg. A. VII /08), 1074 hic 
Marathus stat (cf. Dion. 914 M&Qaftov re, Verg. A. X 771). 
Vocabulum plurium quam trium syllabarum in fine ver- 
sus positum inde a Vergilii aetate non placuit. invenitur tamen 
apud Avienum vocabulum quinque syllabarum in altero 
carmine noviens, in tertio carmine undeciens ita quidem, ut 
plerumque sit nomen proprium : II 450 Cassiepiam (cf. Germ. 
662), 565 Cassiepiae (cf. Cic. 23, Germ. 252), 1202 Cassiepia, 
580 Taygeteque (cf. Cic. 35), 1183 Oenopioni (cf. Germ. 652), 

1) hanc figuram Avienus saepius adhibuit, cf. II 74, 645, 691, 
1065, 1706, III 675, 722, 1112, 1307, II 447 quem versum post versum 
441 positum Winterfeld (diss. p. 25) ita recte restituit: . . . nominis. 
illum, (442) illum quin e. q. s. 

6 



- 82 - 

III 9 Oceanumque, 1 1 7 Aeneadarum, 449 Panticapaei, (cf . 
Dion. 314), 551 Oriciumque, 652 Aegialiae (ef. Dion. 486), 
1035 Bellorophontis (cf. Dion. 871), 1039 Anchialia, 1213 
Atropateni (cf. Dion. 1019); II 533 flammigerarum, 795 ora- 
niparentis, 1112 ignicomantis, 1413 ignicomantum, III 90 
porrigiturque, 104 principiumque, 318 erigiturque. 

Voeabulum quattuor sjilabarum in altero carmine 
39iens invenitur: ll iens aliqua forma vocabuli capricornus, 
10 iens vocabuli aquilo, 6 iens vocabuli ophiuchus, quater voca- 
buli umeri, bis vocabuli gemini, quae vocabula apud Aratum 
saepe eadem in sede leguntur. legitur praeterea 217 generato, 
1549 tenebrarum, 1614 nebularum, 1763 hymenaeis (cf. 
Lucr. I 91, Verg». Aen. VI 623, VII 344, 358, X 720), 1768 
per aperta, 1790 volitare. in tertio carmine tale vocabulum 
in fine versus 37 iens occurrit, ita quidem ut 20 iens sit nomen 
proprium (18, 55, 447, 455, 574, 591, 593, 699, 739, 827, 
868, 895, 1132, 1137, 1175, 1195, 1294, 1296, 1299, 1343), 
quod plerumque Dionysius eodem versus loco posuit, 7 iens nomen 
peregrinum: 469 et iaspis, 508 vel eois, 777 elephantos (cf. 
Dion. 593, Verg. A. III 464, VI 895), 1304 adamantas, 1320 
adamanta (cf. Dion. 1119), 1311 hyacinthos (cf. Dion. 1112), 
1325 amethystos, 5 iens aliqua forma vocabuli aquilo\ praeterea 
legitur: 4 genus hoc procul omne animantum, quae clausula 
ad Lucretii exemplum (I 4) formata est, 723 animarum (cf. 
Lucr. I 106), 391 agitantes, 863 populorum, 1254 regionum. 

Vocabulum quattuor syllabarum in exeunte versu positum 
ideo maxime offendit, quod plerumque vocabuli finis in quinta 
thesi antecedere solet. talis finis vocabuli m altero carmine 
34 iens in quinta thesi ponitur; 29 iens vocabulum quattuor sylla- 
barum, quinquiens duo vocabula binarum syllabarum sequuntur, 
id quod minus displicet. in tertio carmine finis vocabuli in 
quinta tbesi 27 iens legitur; 25 iens vocabulum quattuor syllaba- 
rum, bis duo vocabula binarum syllabarum sequuntur. 

Vox monosyllaba in quinta tbesi posita non offendit. 
invenitur vero in altero carmine 69 iens , ita quidem, ut 56 iens 
sensus interstitium antecedat. sequuntur eam 54 iens duo voca- 
bula binarum syllabarum; non multo aliter sonant clausulae 
versuum 141 hunc quoque, ut artus, 908 haud sit imago. 



- 83 - 

IQiens vocem monosyllabam vocabulum quattuor syllabarum 
sequitur, ter vocabulum trinarum syllabarum coniunctum cum 
voce monosyllaba, quae versum claudit (28, 231, 457). in 
tertio carmine 70 iens vox monosyllaba in quinta thesi inveni- 
tur, ante quam 54 iens sensus interstitium antecedit. sequuntur 
eam 56 iens duo vocabula binarum syllabarum, neque dissimiles 
sunt clausulae versuum 469 hic et iaspis, 508 qua vel eois. 
IQiens p 0S t vocem monosyllabam vocabulum quattuor syllaba- 
rum legitur, bis vocabulum trinarum syllabarum coniunctum 
cum voce monosyllaba (1074, 1307). 

Yersus spondiaci in carmine altero 29 occurrunt, qui 
omnes in quarto pede dactylum praebent et in vocabulum 
dispondiacum exeunt; solus versus 477 in vocabulum trium 
syllabarum desinit: pecoris pinxere. 17 iens in exeunte versu 
nomen proprium (71, 249, 496, 526, 584, 702, 801, 1004, 
1010, 1024, 1116, 1170, 1187, 1232, 1316, 1375, 1399), 
12 iens aliud vocabulum (110, 323, 348, 366, 591, 678, 909, 
933, 1182, 1291, 1853, 477) legitur. in tertio carmine 30 
versus spondiaci inveniuntur ; quinque vero in vocabulum molossi- 
cum exeunt (453, 869, 929, 950, 1203), qui propter finem 
vocabuli in quinta thesi posituni minus iucunde sonant. sed 
pessimi etiam versus hoc in carmine sex inveniuntur, quorum 
quartus pes est spondeus: 

657 extulit, insanam sectantes Aeetinen, 
1225 saxa habitat, saxis excudit narcissiten, 
453 hic dites venae niveum gignunt crystallum, 
869 inter chauricrepas et scruposas convallis, 
950 Armenioque iugo late surgens Thermodon, 
1203 et procerarum fluctu vernat palmarum, 

qui novissimus versus ex sex spondeis constat. 21 versus in 
noraen proprium (34, 221, 368, 466, 481, 483, 485, 490,585, 
657, 717, 733, 856, 929, 950, 968, 979, 987, 1153, 1220, 
1351), 9 in aliud vocabulum (121, 603, 693, 901, 1123, 1225, 
453, 869, 1203) exeunt. 

Iam ut res facilius comparari possint, eas in tabula dispo- 
nam. invenitur: 



- 84 





in carminis II 


in carminis III 


in exeunte versu 


versibus 


versibus 




1878esiis lOOenis 


1393enis lOOenis 


vox dispondiaca 


28 iens 


l,49iens 


25 ien s 


l 5 79iens 


„ molossica 


1 


0,05 


5 


0,36 


tres spondei 








6 


0,43 


vox monosyllaba 


14 


0,75 


14 


1,01 


„ quinque syllabarum 


9 


0,48 


11 


0,79 


„ quattuor „ 


39 


2,08 


37 


2,66 


in quinta thesi 










finis vocabuli 


34 


1,81 


27 


1,94 


vox monosyllaba 


69 


3,67 


70 


5,03 



In tertio carmine plures versus spondiaci occurrunt 
quam in altero, sed minus eleganter compositi sunt. etiam 
vox monosyllaba, vox trium et quattuor syllabarum in tertio 
carmine saepius in versu exeunte leguntur quam in altero car- 
mine, nec non in illo carmine exitus vocabuli et vox mono- 
syllaba saepius in quinta thesi ponuntur. ut vox monosyllaba 
in tertio carmine tanto saepius in quinta thesi occurrat, prae- 
cipue inde efficitur, quod hoc in carmine multo saepius sensus 
interstitium post quartum pedem poni vidimus (p. 60). 

De ceteris poetis. 
lam Avienum cum ceteris poetis comparemus. invenitur: 





versus 


in versu exeunte 


vox 




spondiacus 


monosyllaba 


5 syllabarum 


4 syllabarum 


m 


in versibus 


in versibus 


in versibus 


in versibus 




omni- 

bus 


100 eni s 


omni- 
bus 


100 eni s 


onini ~ 100 eni s 
bus 


omni- 
bus 


100 eni s 


Catull. 1 ) 


42iens 


5,27 ien s 


7iens 


0.88 ie » s 


5iens 0,63 ien s 


Jiens 


0.88 ien s 


Verg\ A. 1 et IV 


1 


0,07 


5 


0,34 


1 


0,07 


7 


0,48 


Ov. met. I— V 


9 


0,23 


16 


0,41 








3 


0,08 


Tibull. 


























Porfyr. 


1 


0,15 






6 


0,9 


3 


0,45 



1) numeros, quos de Catulli, Vergilii, Tibulli consuetudine 
protuli, Meyero (p. 1033 sqq.), quos de Paulini consuetudine proposui, 
Huemero (p. 65 sqq.) debeo ; quos numeros de voce monosyllaba a 
Prudentio in exitu versus posita descripsi, ex libroKrenkelii (p. 40 sq.) 
petiti sunt. 



85 





versus 




in versu exeunte 


vox 




sponc 


iacus 


monosyllaba 


5 syllabarum 


4 syllabarum 


in 


in versibus 


in versibus 


in versibus 


in versibus 




omni- 
bus 


lOOetiis 


omni- j 
bus 


lOOenis 


omni 
bus 


lOO^nis 


T ni "|l00enis 
bus 


Iuvenc. 


4iens 


0,12iena 


Hiens 


0,34 iens 


45i^ na 


1 4i e " s 


4iens 


0,l2iens 


Laud. Dom. 


1 


0,68 






1 


0,68 


1 


0,68 


de Sod. et de Iona 


o 





6 


2,21 


1 


0,37 








Damas. 














1 


0,28 








ad quend. sen. 








2 


2,36 








1 


1,18 


adv. Marc. 


1 


0,08 


3 


0,23 


1 


0,08 


1 


0,08 


Prudent. 


29 


0,57 


117 


2,32 


63 


1,25 


77 


1,53 


Avien. II 


29 


1,55 


14 


0,75 


9 


0,48 


39 


2,08 


. m 


30 


2,16 


14 


1,01 


11 


0,79 


37 


2,66 


Claud. I, V, XXI, 


















XXII,XXIV, XXVII 


















XXVIII, XXXIII, 


















XXXV, XXXVI, 
















• 


LIII 


2 


0,05 


8 


0,19 








1 


0,02 


Symphos. 








6 


1,9 














Avian. 








3 


0,91 














carm. de pond 
























Rutil. 


2 


0,56 








2 


0,56 








Auson. Mos. , ecl. 


















II-VIII, cup. cr., 


















parent. 


6 


0,6 


12 


1,21 


6 


0,6 


13 


1,31 


Paul. Nol. 


34 


0,49 


147 


2,13 


17 


0,25 


30 


0,44 



Plurimi versus, quos hac in tabula significavi, aliquam 
veniam licentiae habent. unus tanturn illorum versuum Ovidii 
in unam vocem monosyllabam exit (V 573). apud Prudentium 
104 iens , apud Paulinum 107 iens bina vocabula monosyllaba in 
exeunte versu occurrunt, nec non semper apud Claudianum 
praeter duos versus (XXI 161, XXXVI 253), semper apud 
Symphosium et Avianum. 

lam intellegitur, poetas christianos ornnino non elegantiam 
poetarum aevi Augusti adaequare. vox monosyllaba saepe in 
versu exeunte ponitur ab auctoribus carminum de Sodoma et 
de Iona, ad quendam senatorem, a Prudentio, etiam ab Auso- 
nio et Paulino. etiam vocabulum quinque syllabarum saepius 
occurrit, praecipue apud Iuvencum, poetam satis diligentem. 
iu vocabulo quattuor syllabarum hoc loco ponendo Prudentius 



— 86 — 

et Ausonins maiores licentias sibi sumpserunt. etiam versus 
spondiaci saepius inveniuntur apud Prudentium, Ausonium, 
Paulinum. poetae pagani vero huius aetatis veterem elegan- 
tiani prae se ferunt praeter unum Avienum, qui clausulae ver- 
sus minus operam dedisse videtur. saepe enim vocem mono- 
syllabam et vocabulum quinque syllabarum, persaepe vocem 
quattuor syllabarum in fine versus posuit. multo saepius quam 
omnes ceteri practer unuin Catullum versus spondiacos finxit. 
haec socordia, quani in solo exitu versus formando apud eum 
observamus, inde explicatur, quod tanta multitudo nominum 
propriorum ei in versu collocanda erat, quae nomina apud 
Aratum et Dionysium plerumque eandem sedem versus occupant. 



Caput X. De sententiaram clausulis *). 

Avienus ut ceteri poetae saepissime sententias in fine 
versus et post tertiam thesin clausit, persaepe etiam post quar- 
tam et alteram thesin. praeterea ut distinctio in diaeresibus 
posita ceteris poetis minus placebat, ita post primum et quar- 
tum dactylum distinguere Avieno in deliciis erat 2 ). praeterea 
post quintum dactylum sensus interstitium invenitur in altero 
carmine 15 iens (41, 74, 89, 270, 305, 362, 453, 607, 626, 
709, 997, 1065, 1467, 1565, 1574), in tertio carmine 10 iens 
(26, 268, 370, 379, 412, 522, 563, 919, 1070, 1079). paulo 
rarius interstitium satis leve Avienus post quintum trochaeum 
admisit, in carmine altero 7 iens (98, 141, 454, 606, 1535, 
1661, 1842), in carmine tertio quater (150, 505, 560, 1133). 
saepe etiam interstitium post primum trochaeum invenitur, 
25 iens vero in altero carmine (23, 119, 145, 219, 253, 315, 
334, 345, 395, 400, 502, 546, 668, 729, 734, 1095, 1169, 
1200, 1255, 1327, 1355, 1365, 1394, 1452, 1457), 21 iens in 
tertio carmine (32, 70, 114, 173, 254, 335, 417, 424, 438, 
460, 462, 524, 534, 624, 654, 775, 860, 1006, 1009, 1210, 
1381); tamen in dimidia fere parte horum versuum trochaeus 
synalipha cum sequentibus coniungitur. 



1) cf. Muller p. 264 sqq., Hilberg et Sylla in libris p. 8 citatis. 

2) cf. p. 58 sqq. et 63. 



- 87 - 

Adlocutiones, interiectiones, enuntiata relativa apud poetas 
iatinos grave interstitium omnino non efficiunt neque distinctio 
levior valet, quae paulo ante aut post graviorem distinctionem 
occurrit 1 ). 

In versu II 742 

hunc, hunCj flammanti cum primum vibrat ab ortu, 
distinctioni, quae post primam thesin et arsin legitur, vis non 
tribuenda est. idem intellegitur in versibus: 

II 489 hunc, hunc Aonio e. q. s. 
701 duXj Xeptune, tui e. q. s. 
868 viXj si sera lovem e. q. s. 

1041 idj quod contenti visus abscinditur, ultro, 

1128 neCj cum falcatas 2 ) e. q. s. 

1179 tej dea, te dura e. q. s. 

1737 hoCj cum concretus e. q. s. 

III 15 sedj matutino e. q. s. 
787 A! nequis rapidi e. q. s. 
789 A! ne monstrigenis e. q. s. 

neque ullo modo versus: 

II 887 agrestemque manu praedam gerit. hic, ubi 

celsOj 
III 394 nunc tibi et Europae fabor latus: haeCj ubi 
terrasj 
oft'endunt ; cum distinctio gravis ante quintam thesin posita, 
levem illam quae sequitur opprimat. in versu II 1221 

Scorpius Oceano surgens agitat. pede nixi e. q. s. 
distinguendum esse: 

. .• . agit. at pede nixi, 
iam Grotius cognovit, quem Hilberg (p. 240) et Winterfeld 
(in Philol. LVIII p. 283) secuti sunt. post sextam thesin sen- 
sus interstitium non occurrit. 

Post primuin pedem spondiacum ; qui synalipha cum 
sequente coniungitur, bis ? post quartum pedem spondiacum 
7 iens sensus interstitium occurrit 3 ). in versu II 1320 credo 7 



1) cf. Miiller p. 275. 

2) ita restituit Winterfeld (iu Philol. LVIIi p. 284), codd. et 
edd.: flagi^ata (vel. : -as). 

3) cf. p. 58 sqq. 



ni desit e. q. s., scribendum esse: credere. ni e. q. s., p. 12 

vidimus. in versu II 1066 sqq. 

. . . quae si se nubibus dbdent 

aut si, cum surgunt, ut tellus saepe tumescit, 

occultata iugo praetextaque rupe latebunt, 

distinctio, quae ante vocabulum cum legitur, minus valet, quam 

illa, quae coniunctioni aut antecedit. in versu II 1062 
quae procul Oceano consurgunt, signa notato, 

vocabulum signa non minus ad antecedentia quam ad sequentia 

pertinet. — post alterum et tertium pedem numquam sensus 

interstitium invenitur. in versu II 257 

Arctopliylax sive, ut veteres cecinere, Bootes, 

distinctio ante particulam sive posita magis valet quam ea, 

quae sequitur. similiter res se habet in versibus: 

II 290 temporibus. precor, in terras e. q. s. 

1144 terga manet, manet, arquitenens e. q. s. 
III 756 Bistonides ; non, qua celeri e. q. s. 

783 tota feris: haec, ut rigidi e. q. s. 
II 292 pande sacris aurem. tu, cum sincera e. q. s. 
1171 proserpens pelago. vetus, o Latonia virgo, 
1827 est aviumin terras; pavet, hasutviderit, aestus, 
III 6 ardua res, musae. deus, en deus e q. s. 
608 gurgitis occidui: precor, aspirate, camenae. 

in versu III 231 

eminus ista notum videt, arctos eminus illa, 

verbum videt non minus ad sententiam sequentem quam ad 

antecedentem pertinet. in versu III 550 

et motantur humo, et coeunt sibi e. q. s. 

alter pes cum tertia thesi gravi elisione vocabuli iambici con- 

iungitur. in versu II 958 

maerens Andromeda. hic celeris vestigia e. q. s. 

Hilberg (p. 234) ex codicibus recte restituit: 
. . . Andromede. celeris e. q. s. 

in versu II 17 

. . . rite hunc primum, medium adque secundum 
vox secreta canit sibi; nam permixtus utrimque 
et fultus sese geminum latus unus et idem est, 

pronomen sibi ad sequentem ; non ad antecedentem sententiam 



— 89 - 

pertinet. nam vocabula sibi utrimque permixtus vocabulis 
sese geminum latus fultus accurate respondent. coniunctio 
nam saepissime post primum vocabulum enuntiati ponitur 1 ). 
num in versibus II 407 sq. 

. . . haec lac memoratur alumno 

infudisse Tovi capra, nutrix dicta tonantis, 
recte post vocabulum capra quamvis leviter distinguatur dubito. 
in versibus II 815 sqq. 

semper in antiqum retrahens iter omnia secum 

saeclorum serie longa. istas denique signant 

intervalla faces, 
Hilberg (p. 241) recte interstitio post vocabulum serie facto 
vocabulum longd ad intervalla pertinere voluit. in versu 1473 

vis prolixa salum ciet, ocius omnia chauri 

marmora convolvent, fera verrent flabra profundum } 
post ? non ante vocabulum ocius distinguendum est. 

Neque vero in alterum, tertium, quartum trocbaeum 
Avienus distinctionem admisit. nam in versibus: 
II 701 dux, Neptune, tui e. q. s. 
386 et sidus, Lenaee, tuum, 

III 250 Cimmerii, gens dura, colunt, 
illa distinctio non valet. in versu II 1005 

spira anguis levis hic craterque, tenacia corvi 

ora inhianty 
Hilberg (p. 237) recte restituit: 

. . . crater } et edacia corvi e. q. s. 
idem vir doctus (p. 238) in versu II 1153 

surgunt Oceani iam gurgite. et ultima cygni, 
recte scripsit: 

surgunt Oceani. iam gurges et ultima cygni 

et caput acris equi premit aequore (codd. et edd.: 
aequora). 
in versibus II 427 sqq. 

. . . gemino sic cornua ductu 

erigit aetherii vigor ignis, et ignis utrimque 

sic camuris ardet protractibus, 
vocabulum ignis repetitum quandam veniam praebet. 
1) cf. Holderi indicem. 



- 90 - 

Iara videmus Avienum sensus interstitium nisi post alte- 
ram, tertiam, quartam thesin, primum, quartum, quintum dac- 
tylum, primum, quintum trochaeum, versus finem prorsus non 
admisisse, quantam elegantiam ne Vergilius quidem assecutus 
est. invenimus enim, ut pauca exempla afferam, in Vergilii 
Aen. II versibus 1 — 200 hos versus: 

29 hic Dolopum manus, hic saevos tendebat Achilles, 

30 classibus hic locus, hic acie certare solebant y 
48 aut aliquis latet error: equo ne credite, Teucri, 
80 ftnxit, vanum etiam mendacemque inproba finget, 

145 his lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro, 
184 effigiem statuere, nefas quae triste piaret, 
200 obicitur magis, atque inprovida pectora turbat. 



Caput XI. Quem locuni Avienus inter poetas quarti 
saeculi teneat. 

Iam ut breviter summam totius nostrae quaestionis facia- 
mus ? videamus, quem locum Avieni ars metrica inter poetas 
quarti saeculi obtineat. si eius naturam atque studium spec- 
tamus, id iam per se patet, Avienum illis adnumerandum esse, 
qui priscam religionem et veteres poetas a christianorum im- 
petu defenderunt, atque veterem elegantiam artis restituere 
conati sunt (cf. prooem. huius diss.). cum his etiani eius ars 
metrica omnino consentit. prosodiae maximam integritatem 
adeptus Claudiano, Symphosio, Aviano, Rutilio vix inferior est. 
verum in o littera finali corripienda (cf. p. 10 et 21) et legi- 
bus correptionis quae dicitur Attica observandis (cf. p. 34, 43) 
etiam propriam quandam diligentiam eum adhibuisse vidimus. 
tamen non omnibus in rebus cum his poetis paganis facit. 
nam in admittendis elisionibus, quas Claudianus, Symphosius, 
Avianus valde vitabant, ille totus cum poetis christianis con- 
sentit (cf. p. 50 sq.). deinde in primo et quarto pede vidimus 
nonnullos poetas christianos, praecipue Prudentium, postea 
Ausonium et Paulinum vocabulum dactylicum ponere (cf. p. 61) 
et post hos pedes distinguere saepe esse solitos (cf. p. 63). 
eadem consuetudo valde ab Avieno colitur. poetae vero pagani 
Claudianus, Avianus, Symphosius post primum quidem pedem 



— 91 - 

dactylicum satis saepe distinguere ausi sunt (cf. p. 63), sed 
vocabulum dactylicum in quarto pede posituin (cf. p. 61) et 
distinctionem post buuc pedem collocatam valde abominabantur 
(cf. p. 63). leges caesurarum, quibus praecipitur, ut unus- 
quisque versus caesura aut semiquinaria aut semiseptenaria et 
semiternaria incidi debeat, Avienus anxie observavit ut poetae 
illi pagani, qui cbristianorum licentias reiecerunt (cf. p. 78). 
etiam in caesura semiseptenaria vitanda Avienus cum Sym- 
phosio, Aviano, Rutilio facit, quam caesuram poetae cbristiani 
paulo minus abominabantur. Claudianus vero bac in re pro- 
prium locum tcnet (cf. p. 74). sed versus semiseptenaria prae- 
ditos, qui caesura tertia trochaica careant, Avienus minus 
vitabat quam Claudianus, Symphosius, Avianus, hac in re 
christianorum fere consuetudinem secutus (cf. p. 76 sq.). in ver- 
sus exitu formando Avienus propriam quandam rationem secutus 
neque cum poetis christianis neque cum paganis conferri potest 
(cf. p. 85 sq.). 



Appendix. Observationes criticae in Avienum. 

Avieni carmina edidit atque apparatu critico et copioso 
indice verborum instruxit Alfredus Holder (ad Aeni Pontem 
1887), qui p. V- XVIII codices, p. XVIII— XXX editiones 
priores affert et p. XXXI— LXV eos enumerat, qui ante ip- 
sum Avieno operam dederunt. post hanc editionem emissam 
Winterfeld acuta dissertatione ostendere conatus est, codicem 
Ambrosianum ex apographo aliquo codicis Vindobonensis de- 
scriptum esse (p. 3 sq.), ita ut huius libri in recensendis Ara- 
teis plane nullus usus esse possit; praeterea editioni principi 
maiorem fidem habet, quam illi codici Vindobonensi (p. 7). 
deinde Breysig (in Berl. Ph. Ws. XV (1895) p. 1196) non 
solum codicem Vindobonensem editioni principi praeferre vult, 
sed etiam auctoritatem codicis Ambrosiani restituere conatur 
(sed cf. Winterfeld, Beitr. p. 10 adn.). re vera codex Ambro- 
sianus nonnullis locis solus meliorem lectionem tradidit (de 
versibus II 675, 1320, 1643, 1669, cf. p. 78, 12, 45, 58 sq.). idem 
Winterfeld (diss. p. 29—33, Beitr. p. 25, in Philol. LVIII 



- 92 — 

p. 281 sqq.) satis multos versus Avieni eorruptos sagaciter 
emendavit ; Breysig (in Philolog. Abhdlgen., M. Hertz dar 
gebracht, Berol. 1888 p. 44 — 57) rettulit de coniecturis cri- 
ticis ab Ellisio (in Journ. of Philol. XV 29, 1—11), Siegio (de 
Cicerone Germanico Avieno Arati interpretibus, Hal. 1886 
p. 44 — 52), Holdero (in edit.) propositis; idem (in Mus. Rhen. 
LV p. 569 sqq., LVI p. 565 sqq.) multis locis tertii earminis, 
quos Holder mutaverat, lectionem traditam bene restituit, nec 
non Kosten, Hilberg, Daigl (p. 44) nonnulla protulerunt. hoc 
vero capite observationes meas criticas, quae per libellum di- 
spersae leguntur, collectas enumerare nec non novas adiungere 
mihi in animo est. 
II 18 vox secreta canit sibi; nam permixtus utrimque 
et fultus sese geminum latus unus et idem est. 
ante pronomen sibi distinguendum est, cf. p. 88 sq. 

37 istius ille anni pulcher chorus, alta ut ebescat 
terra gelu, ver ut blandis adrideat auris, 
pulverulenta siti tellurem ut torreat aestas 

40 et gravis autumni redeat fetura parentis. 
codd.: arvis\ non bene Schrader (cf. Haupt, Hermae V p. 189) 
auris scripsit. desideratur enim non ablativus instrumenti, sed 
dativus obiecti. praeterea egregie sententiae altera alteri oppo- 
nuntur: terra hieme hebescit (37), aestate torrescit (39), arva 
vere efflorescunt (38), autumno maturescunt (40); qui ordo 
satis pulcher Schraderi coniectura plane confunditur. 

76 . . . totis se Helicon inspirat ab antris. 
illud se delendum est, cf. p. 47. 

288 . . . lubricum ut aevum 
sors agat y 
scribendum est lubrica, cf. p. 46. 

411 (Ericthonius 1 ),) 

. . . pronus qui non procul in geminorum 
laeva iacet. 



1) in versu 410 habent cod. Vind.: erictonius, Ambr., ed. pr., 
editores: erichthonius (sive: E.). 



- 93 - 

in versu tradito: 

. . . pronus procul in geminorum, 
aliqnid excidit. quod Morel addidit qui non, non intellegitur. 
nam ut Aratus scribit (160): 

avrov juev /uiv anavxa jueyav AiSvjuojv enl laid 

xexhjuevov drjeig, 
ita apud Avienum etiam sententia affirmativa expectatur. Ger- 
manicus scribit (163): 

ipse ingens transversus abit laeva geminorum, 
ubi vocabulo ingens Arati jueyav vertitur. ab hoc suspieor 
Avienum non solum vocabulum geminorum in fine versus po- 
situm, sed etiam vocabulum ingens mutuatum esse ; .id quod 
in codicibus Avieni propter similitudinem vocabulorum in ge- 
minorum exciderit. itaque scribendum propono: 

. . . pronus qui ingens procul in geminorum e. q. s. 

414 ille quidem in spatium membra explicat, ut capra laevo 

fixa umero clare sustollitur e. q. s. 
codd.: ut, ed pr.: ac\ illud ut non facile intellegitur. Aratus 
scribit (162): 

. . . oxatqp (5' eneXr\la%ai cojuq) 

Altt; Ieqtj (rrjv juev e. q. s. 
Cic. XXVI adversum caput huic Helicae truculenta tuetur. 

at Capra laevum umerum clara optinet. 
Germ. 168 .. . caprae, . 

sidere quae claro gratum testatur alumnum. 
170 Tianc Auriga umero totam gerit, at manus haedos e. q. s. 
Avienum ex Ciceronis versu non solum vocabula umero clare 
sed etiam at capra laevo recepisse apparet, id quod restituen- 
dum est. hac vero particula at Arati particula de vertitur. 
vestigia eius in editione principe extant, ubi at vi Htterae 
primae vocabuli sequentis capra corruptum est in ac. saepius 
Avienus sententiam, qua de sideris alicuius ortu dicere inci- 
pit, particula at ut Aratus particula de instituit: 
Ar. 303 orjjua de xoi xelvrjg &orjg xal jurjvog exeivov 

^xogniog avxeXXojv eirj nvjudrrjg enl vvxrog e. q. S. 
Av. 679 mensis at infausti vel duri sideris index 

Scorpius exoriens sit tempore noctis adultae. 



— 94 - 

Ar. 271 . . . to <5 7 enl oxeXeeool jietyjXov 
yovvarl ol oxacco 7ieX6.ec. 

Av. 631 . . . ad nixi qua semet sidera ponto 
sustollunt. 

pro ad, quod Holder ex codicibus recepit, Breysig* scripsit ac, 

iam Grotius rectc at. 

Av. 486 . . . at tenus alvo 

erigitur media, nam cetera pone negantur. 

codd. : et, Grotius recte: at. 
1221 .. . agit. at 1 ) pede nixi, 

quem procul aversum semper salis alta remittunt, 
tunc artus medii, tum pectora vasta umerusque 
dexteraque ulnarum spumosi gurgitis aestu 
1225 procedunt. 

496 . . . Hippocrenen. 
scribendum est Hippucrenen, cf . p. 35 sq. 

550 Troicus haurit aquas funditque ubi ephebus ab urna, 
lorsitan scribendum sit: funditque ut ephebus ab urna, cf. p. 45. 

660 — 668 interea totis notus acer saeviet undis 

excitumque salum verret notus. aurea Solis 
cum rota, cornigeri sidus pepulit capricorni, 
tum dirum caelo frigus redit, aspera nautis 
tunc freta fluctivagis, tamen isti saepe malorum 
665 inmemores agitant totos in flnctibus annos, 

mergorum et focis similes. trahit unda paventis 
ac retrahit, quaerunt oculis distantia longe 
litora et in pontum cogunt lucra semper hiantis. 
quod in versu 664 in editionibus legimus freta, Heinsius pro 
posuit; traditum cst in cod. Vind. : si, ed. pr. : sunt, Ambr. : 
cito; pro tunc, quod omnibus in libris traditum est, Breysig 
scripsit tum. Aratus dicit (294): 

VaVTf] juialxiOOJVTl XaXOJTEQOV. 

bene Avienus vocabulum Arati xoxojteqov vertit adiectivo sub- 
stantivi loco posito aspera. hic numerus pluralis neutrius adiec- 



1) ita scribendum, cf. p. 87. 



- 95 — 

tivi eodem significatu raaxime in usu est 1 ), atque Avienus ipse 
scribit (III 874): 

. . . iste feraci 

exul ab Aegypto celsae serit aspera rupis. 
vocabuluni freta igitur illo loco abundat. praeterea Avienus, 
qui coniunctiones turn et tunc promiscue adhibuit (cf. II 663 sq., 
1223, 1745 sq.), ante vocabulum, quod a duabus consonantibus 
incipit, semper formam tum posuit (II 656 tum freta, 687, 
1254, 1741, III 540, 916). huc spectans Breysig etiam hoc 
toco scripsit tum freta. sed inde quod omnibus in libris tra- 
ditum est tunc, probatur, vocabulum freta, quod non in codi- 
cibus extat, certe se recte non habere. itaque lectionem tradi- 
tam, quae nullo modo offendit, restituemus. deinde omnes hos 
versus Avieni 660—668 in editionibus non recte distingui 
cognoscitur, si Arati versus 291 — 299 comparamus qui scribit: 

. . . ol d' akeyeivoi 

rfjjLiog imQQrjooovoL votol, otzot Alyoxegrjt 

OVJU(p£Q£T fj£hog' TOT£ Sk XQVOQ £X AlOQ £OTL y 

vavTTj juoXxlocovtl xaxd)T£QOv. aXXd xal £junrjg 
295 rjdrj ndvT Ivlovtov vnb ot£lqtjol ftdXaooa 

7ZOQ(fVQ£L' LX^XoL Sk XoXvjufiioLV alftvLYjOLV 

noXXdxLg £x vrjcov n&Xayog n£QLnanTaivovT£g 
fjju^fi' in alyLaXovg T£T QajujukvoL, oi d' eu noQoao 
xXvCovtol* bXiyov dk Slol £vXov ~AlS' £qvx£l. 
itaque Avieni versus scribendi et distinguendi erunt: 

660 interea totis notus acer saeviet undis 

excitumque salum verret notus, aurea Solis 
cum rota cornigeri sidus pepulit capricorni; , 
tum dirum caelo frigus redit, aspera nautis 
tunc sunt fluctivagis. tamen isti saepe malorum 

665 inmemores agitant totos in fluctibus annos; 

mergorum et focis similes trahit unda paventis 
ac retrahit, quaerunt oculis distantia longe 
litora et in pontum cogunt lucra semper hiantis. 



1) cf, Thes. 1. 1. II 812, 61 ; Henricus Kuehne, de arte grammat. 
R. F. Avieni, diss. Monast. Essenae 1905 p. 18. 



— 96 — 

*696 cum redit a pelago et movet in convexa volatum, 
traditum est: 

cum redit ac pelago movet in convexa volatum y 
a seripsit Aldus, et iniunxit Morel. Winterfeld (diss. p. 28) 
proposuit: 

cum pelago redit ac movet in convexa volatum; 
propius puto ad leetionem traditam accedere: 

cum redit a pelago ac movet in convexa volatum. 

702 hic nam detrusae in latebras procul Amphitrites 
704 . . . perruperat. 
praepositio in delenda est, cf. p. 69. 

1139 . . . adque sub undis 

1140 hic tenebris petit occidui vada caerula ponti 
et mox Oceano reparatur clarus eoo. 

illud tenebris prorsus non intellegitur, sub undis abundat. 
Aratus scribit (616): 

ov Ttva Tovrov aiOTOv vjiovgavlojv elddoXayv 

d/ucpoTeQOv Svvovto xal e£ heQTjg dviovTa 

nolXaxig amovvyei $r]evjue$a, 
Cic. 402 quem nocte extinctum atque exortum vidi- 

mus una, 
Germ. 629 bis solet illa una caelo se ostendere nocte. 
ita apud Avienum restituendum erit: 

. . . adque sub unis 
1 140 hic tenebris petit occidui vada caerula ponti. 
numerus pluralis vocabuli unus cum pluralibus tantum nomi- 
nibus, praecipue vero in sermone vulgari coniunctus esse 
videtur l ). 

1314 — 1321 quid nunc nascentis suspectat e. q. s. 
1316 . . . Orionis? 

curricula ut e. q. s. 
1319 . . . et tuto carbasa ponto. 

credOj ni desit e. q. s. 



1) cf. Neue, Formenlehre II 275 sq. 



— 97 - 

scribenduni et distinguendum est: 

quidf nunc nascentis suspectat navita ponto 
1315 agmina prima Padi caelo tum fervere aperto 
vicinasque faces rutili manet Orionis, 
curricula ut solers vero mox indice discat 
certa tenebrarum possitque fideliter astro 
explorare notos et tuto carbasa ponto 
1320 credere. ni desit magnorum congrua cura, 

prompta via est ipso cognoscere talia semper 
praeceptore love e. q. s. 

cf. p. 12 sq. 

1366 nam qui solem hiberna novem putat aethere volvi, 
ut lunae spatium redeat, vetus Harpalus, ipsam e. q. s. 

scribendum et distinguendum est: 

namque Solon hiberna novem putat aethera volvi, 
ut lunae spatium redeat. vetus Harpalus ipsam 
ocius in sedes momentaque prisca reducit. 

cf. p. 67. 

1369 illius ad numeros prolixa decennia rursum 
adiecisse Meton Cecropea dicitur arte 
insevitque animis. 
codices tradunt: insedit, non bene Schrader scripsit: insevit. 
nam desideratur aut infinitivus insevisse, qui ut infinitivus 
adiecisse a verbo dicitur pendeat, aut verbum finitum insedit } 
quod verbo dicitur ut par additum sit. cum vero de illo in- 
finitivo cogitari non possit, codicum lectionem restituemus: 
inseditque animis. 

1391 saepe etenim quamquam tranquillae noctis amictu 
mitia protenti requiescant terga profundl 
doctus securam subducit ab aequore classem 
navita et actaea retinet statione phaselum. 
sententia, quae coniunctione quamquam instituitur (1391 sq.), 
prorsus non habet, unde pendeat. Aratus vero scribit (765): 
noXX&xi yaQ xal rig re yaXrjvairj vnb vvxxi 
vfja 7ieqioteXXh jzeyofirjfievog tjqi fiahdoorjg. 

7 



— 98 - 

inde apparet distinctionem positam post versum 1392 esse 

delendam: 

saepe etenim quamquam tranquillae noctis amictu 
mitia protenti requiescant terga profundi, 
doctus e. q. s. 

1410 . . . vis hoc cum fudit in auras 

venarum y occulte patulo praetexitur agro 
insubiectum oculis terramque supernatat omnem: 
uvida materies, quam cum calor ignicomantum 
hausit stellarum, superas subducit in auras 
1415 et concreta diu conpingit nubila mundo. 
Winterfeld (diss. p. 17) codicum lectionem spectans scribere 
proposuit multaque materies vel multa materie. sed si uvida 
(vel : multaque) materies subiectum est, a quo pendeat verbum 
subducit, primum non intellego, quomodo in sententia secun- 
daria, quae coniunctione cum instituitur, obiectum pronomine 
relativo exprimi possit. deinde in sententia primaria uvida 
materies . . . subducit obiectum plane desideratur. apparet 
p.ronomen relativum quam a verbo subducit pendere, qua in 
sententia idem subiectum valet quod in sententia secundaria: 
calor ignicomantum stellarum. itaque totus locus hoc modo 
distinguendus erit: 

1410 . . . vis hoc cum fudit in auras 

venarum, occulte patulo praetexitur agro 
insubiectum oculis, terramque supernatat omnem 
uvida materies. quam, cum calor ignicomantum 
(subaudiendum : eam) hausit stellarum, superas sub- 
ducit in auras 
1415 et concreta diu conpingit nubila mundo. 

1446 Cynthia cum primum caelo nova cornua promit, 

cautus utrimque deam circumspice, namque revectae 
nequaquam semper similis lux inbuit ortum, 
sed species diversa trahit varioque notatur 

1450 formarum. primi cum surgit luminis igne, 

tertia cum rutilat, cum maior sideris aethram 



- 99 — 

scandit et aerias quarta face luminat oras, 
ingredientis erit plene tibi nuntia mensis. 
illud species vario notatur formarum (1449 sq.) prorsus nihil 
est. Aratus scribit (779): 

akkoTe y&Q t alh] fuv emyQ&cpet eoneQog atylr], 
780 alkoTE d 1 alXoTat juoQcpat xegowoi oeXf)vr]v 
ev&vg ae£ofievi]v, at juev tqIty] at de TeTctQTr]. 
Taa)v xat TteQt jurjvog ecpeoTOOTog xe nviJoto. 
inde apparet illud Avieni primi cum surgit luminis igne 
(evdvg de^ojuev)]v) non ad sequentia, sed ad antecedentia per- 
tinere. igne igitur vocabulum cura adiectivo vario coniungen- 
dum erit, ita ut intellegatur: luna notatur vario igne forrnaruno, 
cum primi luminis surgit. idem genetivus qualitatis occurrit 
in versibus : 

1459 luminis ista dehinc si crassior (adde: est) 1 ), 
513 . . . nam quanti luminis astra 
esse solent 7 e. q. s. 
itaque totus hic locus hoc modo distinguendus erit: 

Cynthia cum primum caelo nova cornua promit, 
cautus utrimque deam circumspice ; namque revectae 
nequaquam semper similis lux inbuit ortum, 
sed species diversa trahit varioque notatur 
1450 formarum, primi cum surgit luminis, igne, 

tertia cum rutilat, cum maior sideris aethram 
scandit et aerias quarta face luminat oras. 
ingredientis erit plene tibi nuntia mensis. 

1459 luminis ista dehinc si crassior adque retunsis 

1460 cornibus ingreditur, si quarti sideris ortu 
percussi tenuem protendat corporis umbram, 
imbribus au zephyris hebetabitur, arguet ultro 
flabra noti aut pluvias. 

codd.: ortum, Morel: ortu. in codicibus inter vocabula per- 
cussi tenuem legitur ut, quod Grotius delevit. illis in versibus 
duae sententiae condicionales leguntur, quarum alteram, quae 



1) cf. infra ad hunc versum. 



— 100 — 

coniunctivo modo exprimitur, ab altera pendere editores volu- 
erunt. hoc vero neque placet neque cum Arati versibus con- 
gruit, qui scribit (785): 

. . . jza%i(ov de xal djufileirjoi xegaiaig 
rergarov ex rgirdroto qpocoq djuevrjvov eyovoa 
fje vorco dfjtfiXvver r) vdarog eyyvg eovrog. 
cum his versibns ea, quae in Avieni codicibus tradita sunt, 
nullo vocabulo mntato plane consentiunt, dummodo recte distin- 
guantur; tantum quod Avienus versum 1461 satis pulcbrum 
adiunxit. distinguendum vero erit: 

himinis ista dehinc si crassior (jiaxicov) (adde: est), 
adque retunsis 
1460 cornibus ingreditur si quarti sideris ortum, 

percussi ut tenuem protendat corporis umbram, 
imbribus au zephyris hebetabitur e. q. s. 
illarum vero sententiarum condicionalium altera alteri ut par 
adiecta est ? non subdita. 

1473 vis prolixa salum ciet, ocius omnia chauri 

marmora convolvent, fera verrent flabra profundum. 

distinguendum est: 

vis prolixa salum ciet ocius, omnia e. q. s. 

cf. p. 89. 

1499 sed quae signa novo dederit nox tertia motu 

1500 quartave, sustollat medios dum Cynthia vultus, 
durabunt caelo. medio quae edixerit ore 

ignis in plenos, hinc in dispendia rursus 
altera provisae signantur tempora lunae. 

scribendum et distinguendum est: 

sed quae signa novo dederit mox tertia motu 
1500 quartave, sustollat medios dum Cynthia vultus, 
durabunt caelo, medio quae dixerit ore, 
ignis in plenos. hinc in dispendia e. q. s. 

cf. p. 48. 

1535 si duo se Junae circumfudere, repente 

maxima vis pontum, vis verret maxima terras 



- 101 - 

maioresque dehinc agitabunt stagna procellae y 
si trinus rutilum constrinxerit ambitus orbem. 

vel ex Arati versibus 815 sq. 

ral dvo d' av ieipL(bvi neQiTqoyaoivTO oehf\vr\v } 
jueiCova d } &v yeijxcbva (pegoi TQiehxrog aXcor}, 

intellegitur, distinguendum esse : 

1535 si duo se lunae circumfudere, repente 

maxima vis pontum, vis verret maxima terras; 
maioresque dehinc agitabunt stagna procellae, 
si trinus rutilum constrinxerit ambitus orbem. 

1G43 circumfusa adeo si cingula nescia solvi 
servarint taetrae speciem torpentia molis. 

scribenduni est: 

circumfusa deo si cingula e. s. q. 

cf. p. 45. 

1669 saevus Riphaeis aquilo crepitabit ab oris. 
non bene Winterfeld (diss. p. 31, Beitr. p. 25) scribere voluit: 

1668 at regione noti si lucem stella senescat 
segnis, Riphaeis e. q. s. 
cf. p. 58 sq. 

1808 at ne perruptis terrarum dorsa lacunis 
infodiant pecudes, si vasto viscera hiatu 
1810 discutiant terrae, veniet vis aethere toto 
dira procellarum 7 e. q. s. 

Aratus scribit (1086): 

jU7j de Xirjv dQV%oiev 7 ejtel jueyag ov xaxd xoojuov 
yivexai ovre cpvcolg xetjucbv (piXog ov% olqotoioiv, e. q. S. 

ita post Avieni vocabulum pecudes gravius distinguendum erit: 
at ne perruptis terrarum dorsa lacunis 
infodiant pecudes! si vasto e. q. s. 

III 65 at qua prima dies rutilo sustollitur ortu y 

aureus et tremulas late rubor infcit undas } 
Eoum pelagus, freta dicunt Indica pandi. 
pandi scripsit Wernsdorf, traditum est ponti. hanc codicura 



— 102 - 

lectionem retinendam esse, iam Breysig (in Mus. Rhen. LV 
p. 570) ostendit, qui distinguere voluit: 

Eoum pelagus (adde: est); freta dicunt Indica ponti. 
tamen gravior illa distinctio mihi delenda esse videtur, ita ut 
duo nomina illius maris iuxta posita legantur. nam non solum 
Dionysius dicit (37): 

fjcpov xaleovot xat 'Ivdtxov oidfia fialdoorjg, 
sed etiam Priscianus, qui ah Avieno pendere videtur, vertit (46) : 

Eoumque vocant atque Indum nomine pontum. 
asyndeton legitur etiam in Avieni versu II 1462 

imbribus au zephyris hebetabitur, arguet ultro 

flabra noti aut pluvias. 

158 donec harenosae se attollant aequore Syrtes; 
scribendum est: 

donec harenosas attollant aequora Syrtes. 
cf. p. 47. 

184 sq. . . . inlisum murmurat aequor, 

saepius et crebra spumescunt aequora rupe. 

iteratio illa, quae continetur vocabulis saepius et crebra rupe, 

non placet; distinguendum erit: 

. . . inlisum murmurat aequor 
185 saepius, et crebra spumescunt aequora rupe. 

204 . . . sic pectus canduit ira, 

paelicis et tanto divam dolor extulit igni. 
genetivum paelicis (quae est Io) apparet in sententia tanto 
divam (quae est Iuno) dolor extulit igni locum non habere, 
sed ad vocabulum pectus referendum esse; itaque distinguen- 
dum erit: 

. . . sic pectus canduit ira 

205 paelicisj et tanto e. q. s. 

303 . . . diros Nasamonas at inde 

aspice, quis e. q. s. 
restituendum est: x 

. . . durosque Nasamonas inde 

accipe, quis e. q. s. 
cf. p. 33. 



— 103 — 

364 trina loco frons est, sed laxior axe Bootis, 

365 luce sub eoa constrictior, usque Syenen 
tenditur. 

codd.: latior, Wernsdorf: laxior. Dionysius dicit (243): 

evQV /uev ajucp' dxxdg ftoQeiJTtdag, 
Priscianus, qui ab Avieno pendere videtur, vertit (230): 

lata quidem boreae sub litore tenditur oris. 
bene apud Avienum traditura est latior. 

794 Ogyris inde salo promit caput, aspera rupes, 
Carmanis qua se pelagi procul invehit undas. 

scribendum et distinguendum est: 

Ogyris inde salo promit caput, aspera rupes 

795 Carmanidis qua se pelagi procul invehit undas. 
cf. p. 33. 

1235 .. . Parthi 

rura tenent, curvi nequicquam vomeris usu 

sollicitanda sibi. 
ed. pr. : ne quicquam, cod. Ambr. : nequaq, quod vocabulum 
hoc loco facilius intellegitur. deinde Avienus hoc vocabulum 
in usu habebat, occurrit enim praeterea quinquiens; illud vero 
semel tantum in versu dubio II 659 legitur. itaque hoc loco 
scribemus nequaquam. 

1336 . . . zephyri de partibus, Indus 

gurgitis occursu fit certae terminus orae. 
ed. pr. et cod. Ortel.: cessaet\ sed haec littera t facile ex 
vocabulo sequente terminus orta esse potest; cod. Ambr.: cqsq, 
Pithou: certae. Dionysius vero dicit (1132): 

dXXd %oi eojteQLocg juev dfjLOVQiog vdaoiv 'Ivdog 
yalav djzoTjurjyei. 
Dionysii yalav dnoTjurjyei satis accurate vertitur Avieni voca- 
bulis traditis fit caesae terminus orae. hoc vero restituen- 
dum erit. 

1359 sed circum Gangen regio est devota Lyaeo, 
perpetuique sacri talis narratur origo. 



— 104 - 

iam postquam de Bacchi cultus origine narravit, pergit Avienus : 
1374 ergo et Nysaeos discit gens rite recessus, 

et stata sollicito deducunt orgia ritu. 
codd.: dixit, Pithou: discit. sed illud discit . . . recessus 
nihil est ; codicum lectio recte se habet; nam Dionysius quo- 
que scripsit (1152): 

eon &e ng firjrjTog evQQekrjv naQa Fdyyrjv 

ycbQog Tijurjetg te xat leQog, e. q. s. 
1159 Tovvexa Nvoatrjv juev i(prjjut^avTo xekevftov, 

xoojuco d' EOTr/oavTO ovv vldoiv OQyta ndvTa. 
praeterea intellegitur, non post versum Avieni 1360, sed ante 
versum 1359 novam partem significandam esse. 



OONSPECTVS LIBELLI. 



pag. 

Prooemium 5 

de litteris quarti saeculi 5 

de Avieno 6 

libri in usum vocati 7 

De prosodia 9 

Caput I. De o littera finali correpta 9 

De grammaticorum praeceptis 9 

De Avieni consuetudine 10 

De ceterorum poetarum consuetudine 14 

Caput II. De brevi syllaba thesis vi producta .... 16 

De grammaticorum praeceptis 16 

De Avieni consuetudine 18 

De ceteris poetis 19 

Caput III. De erroribus prosodiacis 21 

De Avieni erroribus 21 

De ceterorum poetarum erroribus 26 

De nominibus propriis 32 

Caput IV. De vi consonantium mutae et liquidae . . . 34 

De grammaticorum praeceptis 34 

De Avieni consuetudine 34 

De ceterorum poetarum consuetudine 37 

De re metrica 44 

Caput V. De synalipha 44 

De Avieni consuetudine 44 

A. Quibus in versus sedibus elidatur 44 

B. De vocalium productarum elisione 46 

De ceterorum poetarum consuetudine 50 

Caput VI. De dactylis et spondeis in singulos pedes distributis . 51 

De grammaticorum praeceptis 51 

De Avieni consuetudine 52 

De ceteris poetis 53 

Caput VII. De primo et quarto pede hexametri .... 54 

De grammaticorum praeceptis 55 

De Avieni consuetudine (de sensus interstitio post hos 

pedes posito p. 58) 55 



— 106 — 

De ceteris poetis (de sensus interstitio post hos pedes 

posito p. 62) 60 

quae ratio inter caesuram bucolicam poetarum Ale- 
xandrinorum et distinctionem a Romanis post 

quartum dactylum positam intercedat .... 64 

Caput VIII. De caesuris 65 

De grammaticorum praeceptis 65 

Quae ratio in caesuris statuendis adhibenda sit ... 66 

A. De syllaba ancipiti 66 

B. De voce monosyllaba 66 

C. De synalipha 69 

D. De sensus interstitio ... 69 

E. De que particula in tertio trochaeo posita . . 71 
De caesurarum ratione 72 

A. De caesura semiquinaria (de caesura „bucolica a 

auxiliaria) 72 

B. De caesura semiseptenaria 73 

De Avieni et ceterorum poetarum consuetudine ... 73 

A. Quae ratio inter semiquinariam et semisepte- 

nariam intercedat 73 

B. De ratione semiquinariae 75 

C. De ratione semiseptenariae 76 

D. De versibus non secundum regulas incisis . . 78 
Caput IX. De versu exeunte 80 

De Avieni consuetudine 80 

De ceteris poetis 84 

Caput X. De sententiarum clausulis 86 

Caput XI. Quem locum Avienus inter poetas quarti saeculi 

teneat . 90 

Appendix. Observationes criticae in Avienum 91 



VITA. 

Ernestus Reuter Bonnae d. XIX Mart. anni MDCCCLXXX VI 
parentibus Ioanne et Maria e gente Hentschel natus catholicae 
fidei addictus sum. d. II Mart. anni MCMIV in gynmasio 
Bonnensi municipali testimonium maturitatis adeptus sum. deinde 
ut in studium philologiae classicae et germanicae incuniberem, 
universitatem Bonnensem per aestatem anni MCMIV et hiemem 
MCMIV — V, Friburgensem per aestatem MCMV, Berolinensem 
per hiemem MCMV — VI, iterum Bonnensem inde ab aestate 
MCMVI frequentavi. examen rigorosum absolvi d. XIX Mai. 
anni MCMIX. 

Docuerunt me imprimis viri doctissimi: Friburgenses 
Finke, Kluge, Lommatzsch, Thurneysen; Berolinenses Diels, 
Eduardus Meyer, Roethe, Ericus Schmidt, Vahlen, de Wila- 
mowitz; Bonnenses Bickel, Brinkmann, Buecheler, Drescher, 
Dyroff, Elter, Erdmann, Franck, Litzmann, Loeschcke, Marx, 
Nissen, Ritter, Aloysius Schulte, Schultz, Solmsen, Wilmanns. 
in seminario germanico me instruxerunt Roethe et Wilmanns, 
in philologico Brinkmann, Elter, Marx. quibus omnibus gratias 
ago summas, praecipue vero Friderico Marx, qui optime de 
me meritus ad has quaestiones instituendas me adhortatus est. 






UNIVERSITY OF ILUNOIS-URBANA 

871A9 YR C001 

QE AVIENI HEXAMETRORVM RE METRICA. BONNA 




023662411